Στο ψυχολογικό του απομνημονεύματα του 1946, Man’s Search for Meaning, ο Αυστριακός ψυχίατρος και επιζών του Ολοκαυτώματος Βίκτορ Φρανκλ (Viktor Frankl) υποστηρίζει ότι το χιούμορ λειτούργησε ως ένα από τα όπλα της ψυχής στον αγώνα για αυτοσυντήρηση μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Δεν πρόκειται απλώς για μια προσωπική μαρτυρία, αλλά για μια βαθύτερη διαπίστωση: το χιούμορ μπορεί να χαρίσει μια αποστασιοποίηση και την ικανότητα να υψωθεί κανείς πάνω από οποιαδήποτε κατάσταση, έστω και για λίγα δευτερόλεπτα.
Ο Φρανκλ γεννήθηκε το 1905 και πέθανε το 1997. Το βιβλίο του παραμένει ένα από τα πιο βαθιά και ζωογόνα κείμενα για το πώς μπορεί κανείς να αντέξει στις πιο σκοτεινές στιγμές και τι σημαίνει να ζει κανείς με παρουσία. Σε αυτό καταγράφει τις εσωτερικές πράξεις αντίστασης με τις οποίες οι κρατούμενοι διατηρούσαν την αξιοπρέπεια, τη λογική και τη δίψα για ζωή: έκαναν τέχνη κρυφά, διάβαζαν λαθραία βιβλία και επινόησαν τρόπους να γελούν.
Ο ίδιος γράφει ότι το χιούμορ ήταν άλλο ένα από τα όπλα της ψυχής στον αγώνα για αυτοσυντήρηση. Όπως σημειώνει, είναι γνωστό ότι το χιούμορ, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στην ανθρώπινη συγκρότηση, μπορεί να προσφέρει μια απόσταση και μια ικανότητα να υψωθεί κανείς πάνω από κάθε κατάσταση, έστω και για λίγα δευτερόλεπτα. Αυτή η ικανότητα, σύμφωνα με τον Φρανκλ, δεν είναι έμφυτη αλλά μπορεί να καλλιεργηθεί, όπως κάθε τέχνη.
Ο Φρανκλ διηγείται πώς εκπαίδευσε έναν φίλο του, χειρουργό που δούλευε δίπλα του στο εργοτάξιο, να αναπτύξει αίσθηση του χιούμορ. Του πρότεινε να δεσμευτούν αμοιβαία ότι κάθε μέρα θα επινοούν τουλάχιστον μία διασκεδαστική ιστορία για κάτι που θα μπορούσε να συμβεί μετά την απελευθέρωσή τους. Σε μια προσπάθεια να τον κάνει να χαμογελάσει, ο Φρανκλ του περιέγραψε πώς θα ήταν ανίκανος να χάσει τις συνήθειες της ζωής του στρατοπέδου όταν θα επέστρεφε στην προηγούμενη εργασία του.
Στο εργοτάξιο, ο επιστάτης ενθάρρυνε τους κρατούμενους να δουλεύουν γρηγορότερα φωνάζοντας «Action! Action!». Ο Φρανκλ είπε στον φίλο του: «Μια μέρα θα βρεθείς πάλι στο χειρουργείο, εκτελώντας μια μεγάλη εγχείρηση στην κοιλιά. Ξαφνικά ένας τραυματιοφορέας θα μπει τρέχοντας και θα αναγγείλει την άφιξη του αρχίατρου φωνάζοντας “Action! Action!”». Η ιστορία αυτή, μέσα από την απλότητά της, δείχνει πώς το χιούμορ μετέτρεπε τον τρόμο σε κάτι που μπορούσε κανείς να κοιτάξει από απόσταση.
Ο Φρανκλ διευρύνει τη σκέψη του από το ειδικό στο γενικό: η προσπάθεια να αναπτύξει κανείς αίσθηση του χιούμορ και να βλέπει τα πράγματα υπό χιουμοριστικό πρίσμα είναι ένα είδος τεχνάσματος που μαθαίνεται καθώς κατακτά κανείς την τέχνη της ζωής. Και αυτή η τέχνη, επιμένει, μπορεί να ασκηθεί ακόμη και σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπου ο πόνος είναι πανταχού παρών. Το να βρει κανείς χιούμορ στις πιο σκοτεινές συνθήκες δεν είναι μόνο εργαλείο επιβίωσης, αλλά και υπέρτατη πράξη δημιουργικότητας και διεκδίκηση της πιο απαραβίαστης προσωπικής ελευθερίας.
Ο Φρανκλ γράφει ότι όλα μπορούν να αφαιρεθούν από τον άνθρωπο εκτός από ένα πράγμα: την τελευταία από τις ανθρώπινες ελευθερίες — να επιλέγει τη στάση του σε οποιεσδήποτε δεδομένες συνθήκες, να επιλέγει τον δικό του δρόμο. Αυτή η πνευματική ελευθερία, που δεν μπορεί να αφαιρεθεί, είναι που κάνει τη ζωή ουσιαστική και με σκοπό. Μια ενεργητική ζωή δίνει στον άνθρωπο την ευκαιρία να πραγματώσει αξίες μέσα από δημιουργική εργασία, ενώ μια παθητική ζωή απόλαυσης του προσφέρει τη δυνατότητα να βρει πληρότητα στην εμπειρία της ομορφιάς, της τέχνης ή της φύσης.
Υπάρχει όμως, συνεχίζει, και σκοπός σε εκείνη τη ζωή που είναι σχεδόν άγονη από δημιουργία και απόλαυση και που επιτρέπει μόνο μία δυνατότητα υψηλής ηθικής συμπεριφοράς: τη στάση του ανθρώπου απέναντι στην ίδια του την ύπαρξη, μια ύπαρξη περιορισμένη από εξωτερικές δυνάμεις. Η σκέψη αυτή επεκτείνεται και στη σύγχρονη ζωή. Όπως παρατηρούσε ο Ούγγρος δημοσιογράφος Λάζλο Φελέκι πριν από μισό αιώνα, η ζωή έχει γίνει τόσο μηχανοποιημένη και ηλεκτρονική, ώστε χρειάζεται κάποιο ελιξίριο για να είναι υποφερτή — και αυτό το ελιξίριο δεν είναι άλλο από το χιούμορ.
Η Μαρτζινάλια, που παρουσιάζει το κείμενο, υπενθυμίζει και τη διαπίστωση της Έλα Φράνσις Σάντερς: όταν εξετάζει κανείς το σύμπαν, είναι λογικό να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στο γέλιο και το ανεξέλεγκτο κλάμα. Η ιστορία του Φρανκλ αποκτά έτσι μια διαχρονική αξία: το χιούμορ δεν είναι απόδραση από την πραγματικότητα, αλλά ένας τρόπος να την αντέξει κανείς χωρίς να χάσει την ανθρωπιά του.
Σχόλια