Ο ΒΡΕΤΑΝΌΣ φιλόσοφος Άλαν Γουάτς (Alan Watts) υπήρξε από τους βασικούς διαδότες της ανατολικής φιλοσοφίας στη Δύση κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, και η επιρροή του είναι ορατή στη σημερινή διάδοση πρακτικών όπως η γιόγκα και ο διαλογισμός. Στο βιβλίο του The Book: On the Taboo Against Knowing Who You Are (1966) διατυπώνει την κεντρική του θέση: η διαδεδομένη αίσθηση ότι ο εαυτός είναι ένα ξεχωριστό εγώ κλεισμένο μέσα σε ένα δερμάτινο σάκο είναι ψευδαίσθηση, η οποία δεν συμφωνεί ούτε με τη δυτική επιστήμη ούτε με τις πειραματικές φιλοσοφίες-θρησκείες της Ανατολής.
Ο Γουάτς ξεκινά από τις καθιερωμένες θρησκείες, τις οποίες περιγράφει ως εξαντλημένα ορυχεία. Οι ιδέες τους για τον άνθρωπο και τον κόσμο, οι εικόνες τους και οι αντιλήψεις τους για την καλή ζωή δεν ταιριάζουν, υποστηρίζει, στο σύμπαν όπως το γνωρίζουμε σήμερα, ούτε σε έναν κόσμο που αλλάζει τόσο γρήγορα ώστε πολλά από όσα μαθαίνει κανείς στο σχολείο να είναι ήδη ξεπερασμένα όταν αποφοιτά. Εντοπίζει επίσης μια διάχυτη αγωνία: η ύπαρξη μοιάζει με κούρσα αρουραίων μέσα σε παγίδα, με τους ζωντανούς οργανισμούς να είναι απλώς σωλήνες που βάζουν πράγματα από τη μία άκρη και τα βγάζουν από την άλλη.
Για τον Γουάτς, πολλά φιλοσοφικά προβλήματα λύνονται όταν τα εγκαταλείπουμε. Ερωτήματα όπως «Γιατί υπάρχει αυτό το σύμπαν;» είναι, όπως λέει, ένα είδος διανοητικής νεύρωσης, μια κατάχρηση των λέξεων: το ερώτημα ακούγεται λογικό, αλλά είναι εξίσου ανούσιο με το «Πού βρίσκεται αυτό το σύμπαν;». Ωστόσο ο θαυμασμός δεν είναι ασθένεια. Ο θαυμασμός και η έκφρασή του στην ποίηση και τις τέχνες είναι από τα πιο σημαντικά πράγματα που ξεχωρίζουν τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα και τους ευφυείς ανθρώπους από τους ανόητους.
Η βασική ψευδαίσθηση είναι ότι το «εγώ» αποτελεί ένα ανεξάρτητο κέντρο συναισθημάτων και πράξης, που κατοικεί μέσα στο σώμα και αντιμετωπίζει έναν εξωτερικό κόσμο. Η καθημερινή γλώσσα το αντανακλά: «ήρθα σε αυτόν τον κόσμο», «πρέπει να αντιμετωπίσεις την πραγματικότητα», «η κατάκτηση της φύσης». Όμως ο Γουάτς επιμένει ότι δεν ερχόμαστε μέσα στον κόσμο· βγαίνουμε από αυτόν, όπως τα φύλλα από το δέντρο. Όπως ο ωκεανός σηκώνει κύματα, έτσι και το σύμπαν γεννά ανθρώπους. Κάθε άτομο είναι έκφραση ολόκληρης της φύσης, μια μοναδική πράξη του συνολικού σύμπαντος, αν και ελάχιστοι το βιώνουν άμεσα.
Οι θρησκείες, υποστηρίζει ο Γουάτς, συχνά ενισχύουν τον χωρισμό αντί να μας απελευθερώνουν από αυτόν, επειδή βασίζονται στον διαχωρισμό των «σωσμένων» από τους «καταδικασμένους», των αληθινών πιστών από τους αιρετικούς, της έσω-ομάδας από την έξω-ομάδα. Κάθε πίστη είναι θερμή ελπίδα και, επομένως, συγκάλυψη της αμφιβολίας και της αβεβαιότητας. Η πραγματική πίστη, λέει, είναι άνοιγμα και εμπιστοσύνη στο άγνωστο.
Τα βιβλία δεν είναι ζωή, όπως τα χρήματα δεν είναι πραγματικός, καταναλώσιμος πλούτος· το να ειδωλοποιούμε τα ιερά κείμενα είναι σαν να τρώμε χαρτονομίσματα. Αντί για μια νέα Βίβλο, ο Γουάτς προτείνει μια νέα περιοχή εμπειρίας και συναισθήματος, μια νέα αίσθηση του τι σημαίνει να είσαι «εγώ». Το πιο ισχυρό ταμπού, λέει, είναι το ταμπού να γνωρίσεις ποιος ή τι είσαι πίσω από τη μάσκα του φαινομενικά ξεχωριστού εγώ.
Ο Γουάτς αποδίδει την ψευδαίσθηση εν μέρει στην προσοχή και στη γλώσσα. Η προσοχή είναι περιορισμένη αντίληψη, σαν φακός που σαρώνει τη ζωή λίγο-λίγο, και αυτό μας πείθει ότι ο κόσμος είναι μια μεγάλη συλλογή από ξεχωριστά πράγματα. Όμως τα στερεά και τα κενά πάνε μαζί, τόσο αχώριστα όσο τα μέσα και τα έξω. Η λέξη «individual» είναι η λατινική μορφή του ελληνικού «άτομο» — αυτό που δεν μπορεί να κοπεί σε μικρότερα μέρη — αλλά το μόνο αληθινό άτομο, γράφει, είναι το σύμπαν. Το κεφάλι, ο λαιμός, η καρδιά, ο εγκέφαλος και οι πνεύμονες είναι ξεχωριστά ονόματα, όχι όμως ξεχωριστά γεγονότα· αναπτύσσονται ταυτόχρονα και αλληλεξαρτώμενα.
Το ξεχωριστό εγώ συνδέεται επίσης με τον φόβο του θανάτου και την αδυναμία να αποδεχτούμε την αβεβαιότητα. Η ψευδαίσθηση της χωριστότητας δεν μας αφήνει να δούμε ότι το να λατρεύουμε το εγώ σημαίνει να λατρεύουμε τη δυστυχία. Ακόμη και η «ανιδιοτέλεια» μπορεί να γίνει εκλεπτυσμένος εγωισμός, ενώ η γνήσια αγάπη πηγάζει από τη γνώση και όχι από το καθήκον ή την ενοχή. Ο Γουάτς προειδοποιεί ότι η προσπάθεια να εξαφανίσουμε το εγώ με τη θέληση ή με πνευματικές ασκήσεις που αποσκοπούν στη φώτιση απλώς ενισχύει την πλάνη, γιατί το να ξεφορτωθείς το εγώ σου είναι η έσχατη καταφυγή του αήττητου εγωισμού.
Η θεραπεία, προτείνει, είναι να αποδεχτούμε το αίσθημα της χωριστότητας ως παροδική αίσθηση· μόλις το προσεγγίσουμε και το αποδεχτούμε όπως κάθε άλλη αίσθηση, εξαφανίζεται όπως ο αντικατοπτρισμός που είναι. Όταν διαλύεται η γραμμή ανάμεσα σε μένα και σε ό,τι μου συμβαίνει, δεν βρίσκομαι απλώς μέσα σε έναν κόσμο, αλλά γίνομαι ο κόσμος.
Ο κόσμος έξω από το δέρμα είναι εξίσου εγώ όσο και ο κόσμος μέσα του· ο αέρας αναπνέεται μόνος του, το φως και ο ήχος έρχονται από μόνα τους, και ο χρόνος ρέει μέσα από το παρόν. Από αυτή την αναγνώριση, λέει ο Γουάτς, μπορεί κανείς να επιστρέψει στην πρακτική ζωή με νέο πνεύμα: το μόνο αληθινό «εγώ» είναι το σύμπαν που κοιτάζει τον εαυτό του από δισεκατομμύρια οπτικές γωνίες.
Σχόλια