Ο Ρόμπερτ Σαπόλσκι (Robert Sapolsky) είναι Αμερικανός νευροεπιστήμονας, βιολόγος και πρωτευοντολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, όπου κατέχει την έδρα John A. and Cynthia Fry Gunn και διδάσκει σε τμήματα βιολογίας, νευρολογίας και νευροχειρουργικής. Το ερευνητικό του έργο εστιάζει στη νευροενδοκρινολογία και ιδίως στη βιολογία του στρες, ενώ είναι και ερευνητικός συνεργάτης των Εθνικών Μουσείων της Κένυας.
Γεννήθηκε στις 6 Απριλίου 1957 στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης από Εβραίους μετανάστες από τη Σοβιετική Ένωση. Ο πατέρας του, Τόμας Σαπόλσκι, ήταν αρχιτέκτονας που ανακαίνισε τα εστιατόρια Lüchow's και Lundy's. Ο ίδιος ανατράφηκε ως ορθόδοξος Εβραίος και περνούσε τον χρόνο του διαβάζοντας για γορίλες και φαντασιώνοντας ότι ζει μαζί τους. Στα δώδεκά του έστελνε ήδη επιστολές θαυμασμού σε πρωτευοντολόγους. Στο λύκειο διάβαζε σχετικά συγγράμματα και μάθαινε μόνος του σουαχίλι.
Ο Σαπόλσκι δηλώνει άθεος. Όπως είπε στην ομιλία αποδοχής του βραβείου Emperor Has No Clothes Award, ανατράφηκε σε θρησκευτικό περιβάλλον μέχρι περίπου τα δεκατρία του, οπότε μία από τις καθοριστικές πράξεις της ζωής του υπήρξε η ρήξη με κάθε θρησκευτική πίστη. Σε συνέντευξή του στο podcast του Λάιτ Γουότκινς περιέγραψε πώς, έφηβος ακόμη, ξύπνησε μία νύχτα στις δύο τα ξημερώματα μετά από ένα μάθημα στη συναγωγή για το πώς ο Θεός «σκλήρυνε την καρδιά του Φαραώ» και συνειδητοποίησε ότι δεν υπάρχει Θεός ούτε ελεύθερη βούληση, ότι το σύμπαν είναι ένα μεγάλο, κενό, αδιάφορο μέρος.
Το 1978 πήρε πτυχίο βιολογικής ανθρωπολογίας με διάκριση summa cum laude από το Χάρβαρντ. Στη συνέχεια ταξίδεψε στην Κένυα για να μελετήσει την κοινωνική συμπεριφορά άγριων μπαμπουίνων. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος Ουγκάντας-Τανζανίας, αποφάσισε να περάσει στην Ουγκάντα για να δει τον πόλεμο από κοντά — «ήμουν είκοσι ενός και ήθελα περιπέτεια», είπε αργότερα. Έφτασε στην Καμπάλα και ως τα σύνορα με το Ζαΐρ, παρακολουθώντας μάχες, μεταξύ των οποίων την κατάληψη της ουγκανδικής πρωτεύουσας από τον στρατό της Τανζανίας και τους συμμάχους αντάρτες στις 10-11 Απριλίου 1979. Μετά επέστρεψε στη Νέα Υόρκη και εκπόνησε το διδακτορικό του στη νευροενδοκρινολογία στο Πανεπιστήμιο Ροκφέλερ, στο εργαστήριο του ενδοκρινολόγου Μπρους ΜακΓιούεν (Bruce McEwen).
Μετά την αρχική επιτόπια μελέτη ενάμιση έτους στην Αφρική, ο Σαπόλσκι επέστρεφε κάθε καλοκαίρι για άλλα 25 χρόνια για να παρατηρεί την ίδια ομάδα μπαμπουίνων. Περνούσε οκτώ με δέκα ώρες την ημέρα, επί τέσσερις περίπου μήνες τον χρόνο, καταγράφοντας τη συμπεριφορά των ζώων. Ειδικότερα μελετούσε τις διαφορές στα επίπεδα κορτιζόλης ανάμεσα στο άλφα αρσενικό και το άλφα θηλυκό και τα υποδεέστερα μέλη, για να προσδιορίσει το στρες και τη σχέση ανάμεσα στην προσωπικότητα και τις ασθένειες που συνδέονται με αυτό. Ένα πρώιμο παράδειγμα της δουλειάς του δημοσιεύτηκε το 1990 στο Scientific American με τίτλο "Stress in the Wild".
Ως νευροενδοκρινολόγος, ο Σαπόλσκι έχει επικεντρωθεί στο στρες και τον νευρωνικό εκφυλισμό, καθώς και στις δυνατότητες γονιδιακής θεραπείας για την προστασία ευάλωτων νευρώνων από ασθένειες. Εργάζεται πάνω σε τεχνικές γονιδιακής μεταφοράς, ώστε να ενισχύσει τους νευρώνες απέναντι στις βλαπτικές επιδράσεις των γλυκοκορτικοειδών. Έχει επίσης γράψει για τη νευρολογική βλάβη και την υπεράσπιση της παραφροσύνης στο αμερικανικό νομικό σύστημα. Η δουλειά του έχει προβληθεί ευρέως στον Τύπο, κυρίως στο ντοκιμαντέρ του National Geographic Stress: Portrait of a Killer και σε άρθρα των The New York Times, Wired και Stanford magazine, ενώ τον Απρίλιο του 2017 έδωσε ομιλία στο TED.
Ο Σαπόλσκι υποστηρίζει σθεναρά μια ντετερμινιστική θεώρηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Κατά τον ίδιο, «δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση, ή τουλάχιστον υπάρχει πολύ λιγότερη από όση υποθέτουμε όταν πραγματικά έχει σημασία»· οι ανθρώπινες πράξεις καθορίζονται από τη νευροβιολογία, τις ορμόνες, την παιδική ηλικία και τις συνθήκες ζωής. Η θέση αυτή αναπτύσσεται στο βιβλίο του Determined: A Science of Life Without Free Will. Ωστόσο, η κριτικός Τζέσικα Ρίσκιν, σε βιβλιοκρισία στο The New York Review of Books, αντιτείνει ότι η επιστήμη δεν μπορεί να αποδείξει την ανυπαρξία της ελεύθερης βούλησης, επειδή το ερώτημα δεν είναι επιστημονικό αλλά φιλοσοφικό· το να παρουσιάζεται ως επιστημονικό αποτελεί, κατά την ίδια, χαρακτηριστικό παράδειγμα επιστημονισμού.
Έχει λάβει πολλές διακρίσεις: υποτροφία MacArthur το 1987, υποτροφία Alfred P. Sloan, υποτροφία Klingenstein στη νευροεπιστήμη, το βραβείο Presidential Young Investigator του National Science Foundation, καθώς και βραβεία από την Society for Neuroscience, τη Διεθνή Εταιρεία Ψυχονευροενδοκρινολογίας και την Εταιρεία Βιολογικής Ψυχιατρικής. Το 2007 έλαβε το βραβείο John P. McGovern για τις επιστήμες συμπεριφοράς από την Αμερικανική Ένωση για την Πρόοδο της Επιστήμης και το επόμενο έτος το βραβείο εκλαΐκευσης Carl Sagan του Wonderfest. Το 2010 ονομάστηκε μέλος του τιμητικού συμβουλίου του Ιδρύματος Ελευθερία από τη Θρησκεία.
Ο Σαπόλσκι ενδιαφέρεται και για τον ρόλο των σχιζοτυπικών διαταραχών στην εμφάνιση και ανάπτυξη του σαμανισμού και των μεγάλων δυτικών θρησκειών, επισημαίνοντας ομοιότητες ανάμεσα στην ιδεοψυχαναγκαστική συμπεριφορά και τις θρησκευτικές τελετουργίες. Είναι παντρεμένος με τη Λίζα Σαπόλσκι, γιατρό νευροψυχολογίας, και έχουν δύο παιδιά. Το 2024 ξεκίνησε μια σειρά συνεντεύξεων «Father-Offspring Interviews» στο YouTube και το Spotify με την κόρη του Ρέιτσελ. Στο βιβλίο του Determined περιγράφει τις προσωπικές του εμπειρίες με την κατάθλιψη και τις στιγμές ανακούφισης που του προσέφερε η φαρμακευτική αγωγή.
Στα βιβλία του περιλαμβάνονται τα Stress, the Aging Brain, and the Mechanisms of Neuron Death (1992), Why Zebras Don't Get Ulcers (1994), The Trouble with Testosterone (1997), A Primate's Memoir (2002), Monkeyluv (2005), Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst (2017) και Determined (2023). Το ύφος των ομιλιών του — σε εκπομπές όπως το Radiolab και το The Joe Rogan Experience, αλλά και στις πανεπιστημιακές του διαλέξεις για την ανθρώπινη βιολογία συμπεριφοράς — τον έχει καταστήσει κεντρική φιγούρα στη δημόσια συζήτηση για την ψυχική υγεία και τις ανθρώπινες σχέσεις από εξελικτική σκοπιά.
Σχόλια