Στο έκτο μέρος της σειράς «How to Think About the Future», ο Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) δεν προσφέρει έτοιμη λίστα δράσεων, αλλά μια μέθοδο για να βρει κανείς το δικό του σχέδιο. Όπως εξηγεί, οι συγκεκριμένες δράσεις εξαρτώνται από το τι αγαπά ο καθένας, πού ζει και τι θέλει από το μέλλον· χωρίς μια τέτοια λογική, ακόμη και καλοπροαίρετες ενέργειες μπορεί να είναι άχρηστες ή αντιπαραγωγικές. Αφετηρία του είναι ότι το μέλλον δεν είναι ένα μόνο σενάριο, αλλά ένα τοπίο πιθανοτήτων, και ότι ο σχεδιασμός πρέπει να αντέχει σε πολλαπλά μέλλοντα.
Ξεκινά από το πώς σκεφτόμαστε το τι δεν πρέπει να κάνουμε, χρησιμοποιώντας τα στατιστικά σφάλματα τύπου Ι και ΙΙ. Το σφάλμα τύπου Ι είναι ψευδώς θετικό: ακούς θόρυβο τη νύχτα, νομίζεις πως είναι διαρρήκτης, καλείς την αστυνομία και τελικά ήταν η γάτα. Το σφάλμα τύπου ΙΙ είναι ψευδώς αρνητικό: θεωρείς πως ο θόρυβος είναι η γάτα, γυρνάς πλευρό, αλλά αυτή τη φορά ήταν πράγματι διαρρήκτης. Και τα δύο είναι επικίνδυνα και, όπως λέει ο Χέιγκενς, η πρόκληση του σχεδιασμού για ένα θολό μέλλον περιλαμβάνει και τους δύο κινδύνους.
Τα σφάλματα τύπου ΙΙ, εξηγεί, είναι παραλείψεις: δεν προστατεύουμε το επιφανειακό έδαφος ή τη βιοποικιλότητα επειδή το ΑΕΠ δεν τα μετρά, δεν χτίζουμε κοινοτική ανθεκτικότητα επειδή δεν υπάρχει χρηματικό ή θεσμικό κίνητρο, δεν μετασχηματίζουμε τα ενεργειακά συστήματα επειδή τα σημερινά τεχνικά λειτουργούν. Όταν όμως γίνουν ορατά αυτά τα ελλείμματα, συχνά είναι αργά για αναστροφή. Στη γλώσσα του τοπίου των προηγούμενων επεισοδίων, πρόκειται για διαβρώσεις και χαμένες στροφές που εξαφανίζονται από αμέλεια.
Τα σφάλματα τύπου Ι είναι αποτυχίες από λάθος δράση. Μπορεί να δρούμε με μερικό χάρτη, όπως το να κλείσουμε τα ορυκτά καύσιμα από τη μια μέρα στην άλλη όταν το 80% του κόσμου εξαρτάται από αυτά. Μπορεί να πολεμάμε λάθος πόλεμο, επενδύοντας σε αντισταθμίσεις άνθρακα που δεν αντισταθμίζουν τίποτα ή σε δείκτες ESG που δεν αλλάζουν τη συμπεριφορά του οικονομικού υπεροργανισμού. Όπως το θέτει, ο διαρρήκτης είναι πραγματικός, αλλά καλέσαμε την πυροσβεστική αντί για την αστυνομία.
Το βαθύτερο σφάλμα τύπου Ι, σύμφωνα με τον Χέιγκενς, είναι η υπόθεση της μόνιμης ανάπτυξης. Σχεδόν κάθε θεσμός, κρατικός προϋπολογισμός, συνταξιοδοτικό ταμείο, εταιρική στρατηγική και διεθνής συμφωνία βασίζεται στην παραδοχή ότι η οικονομία του μέλλοντος θα είναι μεγαλύτερη από τη σημερινή. Όταν έρθει η συρρίκνωση, πολλά έξυπνα και καλοσχεδιασμένα σχέδια θα αποδειχθούν τεράστιο σφάλμα τύπου Ι, επειδή απαντούν σε ερώτημα που προϋποθέτει ανάπτυξη. Υποδομές επέκτασης γίνονται βάρος συντήρησης, χρηματοπιστωτικά εργαλεία που προϋποθέτουν ανατοκισμό γίνονται παγίδες, και θεσμοί που ξέρουν να μοιράζουν αυξανόμενα πλεονάσματα δεν ξέρουν να μοιράζουν συρρικνούμενα πλεονάσματα. Ο ίδιος θεωρεί ότι το μεγαλύτερο ψευδώς θετικό στην ανθρώπινη ιστορία μπορεί να είναι η πολιτισμική βεβαιότητα ότι η ανάπτυξη είναι μόνιμη, πάνω στην οποία χτίζονται τώρα και οι επενδύσεις για την τεχνητή νοημοσύνη και την ενέργεια.
Η πρόκληση, λέει, είναι να περάσουμε ανάμεσα στα δύο είδη σφάλματος: να δρούμε, αλλά όχι τόσο μυωπικά ώστε να προκαλούμε αλυσιδωτές αποτυχίες· να προστατεύουμε ό,τι έχει σημασία, χωρίς να παγώνουμε περιμένοντας τέλεια πληροφόρηση. Ο Χέιγκενς πιστεύει ότι το πρότζεκτ του, The Great Simplification, προσπαθεί να αποφύγει και τα δύο.
Η διάκριση που αλλάζει τα πράγματα είναι απλή: κάποιες απώλειες μπορούν να ξαναχτιστούν και κάποιες όχι. Αν έπρεπε να διαλέξουμε ανάμεσα στο να χάσουμε 100.000 δολάρια και το αριστερό μας χέρι, η απάντηση είναι προφανής. Στο πολιτισμικό επίπεδο όμως, σύμφωνα με τον Χέιγκενς, τα πλαίσια σχεδιασμού χάνουν αυτή τη διάκριση: ένα δολάριο χαμένου ΑΕΠ αποκτά το ίδιο βάρος με μια ίντσα χαμένου επιφανειακού εδάφους. Το πρώτο μπορεί να ανακτηθεί, το δεύτερο χρειάζεται αιώνες.
Ο κατάλογος των μη αναστρέψιμων ή πρακτικά μη αναστρέψιμων απωλειών είναι μεγαλύτερος απ' όσο συνήθως νομίζουμε. Περιλαμβάνει το επιφανειακό έδαφος, τον υδροφόρο ορίζοντα Ogallala με νερό της τελευταίας εποχής των παγετώνων, τα είδη που εξαφανίζονται οριστικά, τους επικονιαστές, την κοινωνική εμπιστοσύνη, τη θεσμική γνώση, το πυρηνικό ταμπού, τα αναπτυξιακά παράθυρα των παιδιών και την υγεία πέρα από ένα σημείο. Ο Χέιγκενς σημειώνει ότι η σημερινή κουλτούρα βελτιστοποιεί για τριμηνιαία κέρδη και ΑΕΠ, που είναι αναστρέψιμα, ενώ αφήνει να διαβρωθούν τα μη αναστρέψιμα. Η αντιστροφή που απαιτείται είναι δύσκολη: να δεχόμαστε απώλεια χρημάτων, αποδοτικότητας ή άνεσης για να προστατεύσουμε ό,τι δεν ξαναχτίζεται.
Αν προτεραιότητα είναι η προστασία του μη αναστρέψιμου, το επόμενο ερώτημα είναι ποιες δράσεις ωφελούν σε όλα τα πιθανά μέλλοντα. Ο Χέιγκενς τις αποκαλεί ανθεκτικές δράσεις: χτίζουν υγεία εδάφους, ενισχύουν κοινοτικές σχέσεις, μαθαίνουν πρακτικές δεξιότητες όπως παραγωγή τροφής, επισκευές, βασική ιατρική γνώση και διαχείριση νερού, μειώνουν την εξάρτηση από εύθραυστες υπερπόντιες αλυσίδες και προστατεύουν τοπικά οικοσυστήματα. Αυτά έχουν αξία σε κάθε σύνθετο μέλλον, διότι οι άνθρωποι κοντά μας θα αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία καθώς οι συνθήκες δυσκολεύουν. Η λογική αυτή, εξηγεί, μοιάζει με την ανθεκτικότητα στην οικολογία: οργανισμοί που τα καταφέρνουν σε πολλά περιβάλλοντα επιβιώνουν στην αλλαγή, ακόμη κι αν δεν είναι βέλτιστοι σε ένα μόνο. Σε περιόδους γνήσιας αβεβαιότητας, η ανθεκτικότητα νικά τη βελτιστοποίηση.
Ωστόσο, ο Χέιγκενς αναγνωρίζει εξαιρέσεις: κάποιοι έχουν μια «μονόκερη» αποστολή, όπως η προστασία των ωκεανών, ο πυρηνικός αφοπλισμός ή η διάσωση μιας ιθαγενούς γλώσσας. Αυτές οι εστιασμένες δεσμεύσεις έχουν νόημα επειδή οι άνθρωποι δεν είναι εναλλάξιμες μονάδες σχεδιασμού, αλλά όντα με αγάπες και κλήσεις. Για τους περισσότερους, προτείνει ένα μείγμα: μια βάση ανθεκτικών δράσεων και μία ή δύο εστιασμένες δεσμεύσεις.
Απέναντι στην απόγνωση ότι τα συστήματα είναι πολύ μεγάλα, ο Χέιγκενς προτείνει ένα νοητικό πλαίσιο: η ικανότητα δράσης γίνεται πραγματική στην κλίμακα όπου βλέπεις τα αποτελέσματα. Στο νοικοκυριό, στον κήπο, στις προσωπικές σχέσεις και στη γειτονιά, η δράση είναι ορατή. Στη βιοπεριοχή και στην εργασία είναι πιο αργή αλλά υπαρκτή. Στο πολιτισμικό επίπεδο είναι δυσκολότερο να τη νιώσουμε, αλλά οι συστημικές αλλαγές είναι το άθροισμα των ατομικών επιλογών. Δεν χρειάζεται να σώσουμε μόνοι μας τον κόσμο· μπορούμε να δράσουμε εκεί όπου βλέπουμε αποτελέσματα.
Κλείνει με τη διάκριση ανάμεσα σε περιορισμένα και προκαθορισμένα μέλλοντα: η τροχιά του πολιτισμού περιορίζεται από τη φυσική, την οικολογία και τα βαθιά μοτίβα του Homo sapiens, αλλά μέσα σε αυτούς τους περιορισμούς η διαφορά ανάμεσα στα καλύτερα και χειρότερα σενάρια είναι τεράστια — από τη μακρά επιδιόρθωση έως το ξήλωμα. Αυτή η διαφορά, λέει, καθορίζεται κυρίως από ό,τι κάνουν οι άνθρωποι στην κλίμακα όπου οι πράξεις τους γίνονται ορατές. Οι ερωτήσεις που αφήνει ως κλείσιμο είναι: τι προστατεύεις, τι χτίζεις, τι είσαι διατεθειμένος να αφήσεις, πού δημιουργείς στροφές ανάκαμψης και πού αφήνεις να διαβρωθεί κάτι χωρίς να το καταλαβαίνεις;
Σχόλια