Στο τέταρτο μέρος της σειράς «How to Think About the Future», ο Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) υπενθυμίζει ότι στα προηγούμενα επεισόδια έθεσε θεμέλια: συζευγμένα συστήματα, κινδύνους ελλείψεων και την εικόνα του μέλλοντος ως τοπίο με κορυφογραμμές και κοιλάδες. Σήμερα, λέει, χρησιμοποιεί τέσσερα πλέγματα — οικονομική ανάπτυξη ή συρρίκνωση, ισχύς, γεωπολιτική και γήινο σύστημα — και χτίζει τέσσερις ολόκληρους κόσμους, όχι για να διαλέξει κανείς έναν, αλλά για να ασκηθεί η σκέψη σε πιθανά μέλλοντα, κινδύνους και παρεμβάσεις.
Ο Χέιγκενς ξεκαθαρίζει ότι τα τέσσερα μέλλοντα δεν είναι εξίσου πιθανά. Τα ενεργειακά όρια, η εξάντληση πόρων, το υπερβολικό χρέος και η οικολογική υπέρβαση τραβούν προς τη συρρίκνωση· γι’ αυτό δεν χτίζει σενάριο «πράσινης ανάπτυξης», επειδή η συνεχής υλική μεγέθυνση και η θεραπεία της βιόσφαιρας σε παγκόσμια κλίμακα τραβούν πολύ έντονα η μία αντίθετα στην άλλη. Προσθέτει ότι τα πλέγματα δεν είναι ανεξάρτητα: όταν οι πόροι στενεύουν, οι κυβερνήσεις συγκεντρώνουν ισχύ, ο φόβος κάνει τους πολίτες να το αποδέχονται και η ανάπτυξη χρειάζεται συνεργατική γεωπολιτική.
Το πρώτο σενάριο, η Μακρά Επιδιόρθωση, είναι κατά τον ίδιο το φιλόδοξο μονοπάτι: δύσκολο αλλά εφικτό και άξιο προσπάθειας. Συνδυάζει συρρίκνωση με οικολογική διαχείριση, ευρέως διαμοιρασμένη ισχύ, συνεργατική γεωπολιτική, περιφερειακή αυτάρκεια — όχι πλήρη απομόνωση, αλλά κοντύτερες αλυσίδες εφοδιασμού — και τεχνολογία που κάνει τους ανθρώπους ικανότερους, όπως η κουλτούρα της επισκευής, η αναγεννητική τεχνολογία και τα ανοιχτά σχέδια.
Στην καθημερινότητά της, η Μακρά Επιδιόρθωση σημαίνει λιγότερα υλικά αγαθά, λιγότερα ταξίδια, πιο τοπική και εποχική διατροφή, αλλά πλουσιότερη κοινωνική ζωή: οι γείτονες ξαναγίνονται πρακτικά σημαντικοί, οι τοπικές αποφάσεις αποκτούν μεγαλύτερο βάρος και η ικανότητα γίνεται υψηλότερο σήμα κύρους από τους τίτλους σπουδών ή τη φήμη. Ο Χέιγκενς θεωρεί ότι η εργασία γίνεται πιο χειρωνακτική, με περισσότερη επισκευή, φροντίδα ανθρώπων και καλλιέργεια τροφής, και λιγότερα από αυτά που ο David Graeber αποκαλούσε «βλακώδεις δουλειές».
Αυτό, επισημαίνει, υπάρχει ήδη σε μικρές μορφές: μεταβατικές πόλεις, περιφερειακά δίκτυα τροφής, κοινοτικά καταπιστεύματα γης, ενεργειακοί συνεταιρισμοί, χώροι δημιουργών και καφέ επισκευών. Δεν πρόκειται όμως για ουτοπία: οι άνθρωποι πενθούν τα μέλλοντα που η συρρίκνωση αποκλείει, υπάρχουν συγκρούσεις και απώλειες. Το σενάριο είναι το πιο δύσκολο να κατακτηθεί και το πιο εύκολο να χαθεί, γιατί κρέμεται από τη νομιμοποίηση και την εμπιστοσύνη· μόλις μεγάλο μέρος πειστεί ότι ο πόνος δεν μοιράζεται δίκαια, η κόλλα αυτού του κόσμου διαλύεται.
Το δεύτερο σενάριο, ο Μόρντορ που επιμένει, είναι η ανάπτυξη που συνεχίζεται στα χαρτιά ενώ βαθαίνει βιοφυσικά και οικολογικά την υπέρβαση. Ο Χέιγκενς το συνθέτει από οικονομία τύπου Μόρντορ, αιχμάλωτη δημοκρατία όπου τα κέρδη καταλήγουν σε μια μικρή μειοψηφία, γεωπολιτική ζώνη κινδύνου, ήσυχη αποδιάρθρωση του γήινου συστήματος και τεχνολογία συντονισμένη στην κατανάλωση και την εξάρτηση. Εξηγεί ότι η ρευστοποίηση του φυσικού κόσμου συγκεντρώνει κέρδη, και αυτή η συγκέντρωση σφίγγει τη λαβή της πάνω σε μια αδειασμένη δημοκρατία.
Η εμπειρία της καθημερινότητας στο Μόρντορ εξαρτάται από τη θέση: για το ανώτερο 10 με 20 τοις εκατό, η ζωή μοιάζει πολυάσχολη, ερεθιστική και άνετη αλλά με ανησυχία, σκληρότερη δουλειά για λιγότερα, κακές ειδήσεις και διαχειριζόμενη πληροφορία. Για το κατώτερο μισό έως 70 τοις εκατό, η ζωή είναι επισφαλής και το σύστημα δεν λειτουργεί για αυτούς, αλλά οι εναλλακτικές μοιάζουν χειρότερες. Και στις δύο ομάδες υπάρχει αίσθηση μη πραγματικότητας: οι επίσημοι αριθμοί διαφημίζουν ότι όλα πάνε καλά, η βιωμένη εμπειρία λέει το αντίθετο, και αυτό τρέφει κυνισμό, συνωμοσιολογία και απάθεια.
Ο Χέιγκενς θυμίζει ότι αυτό είναι το βίωμα του Μόρντορ από τις πλούσιες χώρες. Για τον παγκόσμιο Νότο — στα ορυχεία κοβαλτίου, στα εργοστάσια ρούχων, εκεί όπου τα πλαστικά στέλνονται για ανακύκλωση ή τα δάση καθαρίζονται για σόγια και βοσκοτόπια — ο Μόρντορ δεν είναι σενάριο αλλά η πραγματικότητα των τελευταίων τριάντα ή πενήντα ετών. Η υλική άνεση στο κέντρο του συστήματος βασίστηκε πάντα στη σωματική επισφάλεια στις άκρες του.
Αυτόν τον κόσμο σπάνε δύο πράγματα: η εύθραυστη αλληλεξάρτηση, όπου ένα σημείο πνιγμού μπορεί να πυροδοτήσει παγκόσμιο ντόμινο, και η αργή οικολογική αποδιάρθρωση, που τελικά τραβάει το χαλί κάτω από την ίδια την ανάπτυξη. Όπως το θέτει ο Χέιγκενς, «η Γη χτυπάει τελευταία». Η πραγματική τραγωδία δεν είναι ότι ο Μόρντορ συνεχίζεται για πάντα, αλλά ότι καίει τα οικολογικά θεμέλια, τους θεσμούς και τους πόρους που θα χρειάζονταν για μια ομαλή μετάβαση· αν βγούμε έγκαιρα, μπορούμε να κινηθούμε προς τη Μακρά Επιδιόρθωση.
Το τρίτο σενάριο, ο Κόσμος-Φρούριο, έρχεται όταν η συρρίκνωση φτάνει και οι ισχυροί επιλέγουν να συσσωρεύσουν αντί να μοιραστούν: συρρίκνωση χωρίς οικολογική διαχείριση, αναγκαστική φεουδαρχία, ψυχροπολεμική γεωπολιτική, διαλογή ζωνών στο γήινο σύστημα και ισχυρή τεχνολογία ελέγχου, επιτήρησης και δελτίων. Η λογική είναι παλιά: η συρρίκνωση γεννά φόβο, ο φόβος ζητά ισχυρό χέρι, οι εξωτερικές απειλές δικαιολογούν επιτήρηση και στρατιωτικές δαπάνες, και οι διαρκείς έκτακτες ανάγκες μοιάζουν να απαιτούν κάποιον επικεφαλής που ενεργεί γρήγορα.
Στην καθημερινότητα, ο Χέιγκενς περιγράφει κάτι σαν τους Αγώνες Πείνας: ελεγχόμενη ζωή, δελτία, επιτήρηση, σκληρά σύνορα, γκρίζα τάξη. Ορισμένες ζώνες κοντά σε κρίσιμες υποδομές προστατεύονται, ενώ περιφερειακές ζώνες και οικοσυστήματα εγκαταλείπονται. Οι περισσότεροι αισθάνονται παραίτηση και διαρκή χαμηλής έντασης φόβο· η συνεχής επιτήρηση δημιουργεί υπερεπαγρύπνηση που σκληραίνει σε συναισθηματική αμβλύτητα. Ο Κόσμος-Φρούριο είναι εύθραυστος γιατί ο έλεγχος είναι ακριβός, και όσο μειώνονται η ενέργεια και η πολυπλοκότητα, το καθεστώς πρέπει να διαλέγει ανάμεσα στο να ξοδεύει για να ελέγχει ή να παρέχει.
Το τέταρτο σενάριο, το Ξήλωμα, είναι το σκοτεινό: κατάρρευση του μεγάλης κλίμακας συντονισμού, συρρίκνωση χωρίς οικολογική διαχείριση, τοπικοί ισχυροί, ενεργές συγκρούσεις, καταρρέον γήινο σύστημα και τεχνολογία που υποχωρεί. Οι μέρες οργανώνονται γύρω από άμεσες ανάγκες: πού είναι το νερό, ποια χωράφια παράγουν, ποιος έχει καύσιμα και τι ζητά. Οι θεσμοί των προηγούμενων γενεών μοιάζουν με παραμύθια, η απειλή βίας είναι στο φόντο και η υγεία επιδεινώνεται χωρίς φαρμακευτικές αλυσίδες. Ωστόσο, ακόμη κι εκεί υπάρχει κοινότητα, αγάπη, φροντίδα, ιστορίες και γέλιο· το χειρότερο δεν είναι η απουσία χαράς, αλλά η πλήρης απουσία αποθεμάτων, καθώς η φθηνή ορυκτή ενέργεια έδινε ατελείωτες δεύτερες ευκαιρίες.
Ο Χέιγκενς συνδέει τα σενάρια με την ιδέα ότι «σταθερό δεν σημαίνει καλό»: ο Μόρντορ είναι σταθερός όπως ο καρκίνος, αυτοτροφοδοτούμενος και φαινομενικά ζωτικός, ενώ οι βασικοί μας δείκτες μετρούν τη ροή αίματος προς έναν όγκο και τον αποκαλούν υγιή. Αντίθετα, η Μακρά Επιδιόρθωση μοιάζει με αποτυχία με τα σημερινά κριτήρια ανάπτυξης, και αυτό δημιουργεί πολιτισμικό φόβο· ο ανθρώπινος νευρικός οργανισμός δεν ξεχωρίζει εύκολα αν ο όγκος συρρικνώνεται επειδή ο ασθενής πεθαίνει ή επειδή θεραπεύεται.
Το πραγματικό μέλλον, λέει, μάλλον θα είναι συνονθύλευμα: κάποιες περιοχές θα πλησιάσουν τη Μακρά Επιδιόρθωση, άλλες θα ζουν σε συνθήκες Φρουρίου και άλλες σε διάφορα στάδια Ξηλώματος. Βρισκόμαστε σε ζώνη μετάβασης και οι κορυφογραμμές δεν έχουν κλειδώσει ακόμη· όμως κάθε χρόνος εδαφικής υποβάθμισης, κάθε χαμένη εμπιστοσύνη και κάθε στρώμα επιτήρησης κάνουν τις κορυφογραμμές πιο απότομες. Κανείς δεν οδηγεί το συνολικό ταμπλό, αλλά σε επίπεδο νοικοκυριού, κοινότητας και λίγων στρεμμάτων η επιλογή είναι πραγματική: χτίζουμε εμπιστοσύνη, προστατεύουμε ένα κομμάτι βιόσφαιρας και βάζουμε εργαλεία στα χέρια των ανθρώπων. Όταν η μετάβαση κλείσει, όσοι έσκαψαν μονοπάτια από πριν θα έχουν τη δυνατότητα να ανέβουν προς καλύτερες κοιλάδες.
Σχόλια