Στο δεύτερο μέρος της σειράς «How to Think About the Future», ο Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) ξεκινά από τη βασική του θέση: το μέλλον δεν είναι μία πρόβλεψη αλλά ένα τοπίο πιθανοτήτων. Όπως εξηγεί, όταν οι άνθρωποι εγκαθίστανται σε μία μόνο εικόνα του μέλλοντος, αρχίζουν να κρίνουν όλα τα υπόλοιπα με βάση αυτήν. Ο ίδιος θεωρεί πιο τίμιο και πιο χρήσιμο να κρατάμε ταυτόχρονα πολλά πιθανά μέλλοντα, ακόμη και αν κανείς δεν ξέρει ποιο θα έρθει.
Υπενθυμίζει τέσσερα σενάρια που χρησιμοποιεί εδώ και χρόνια. Ο πρώτος άξονας είναι αν η παγκόσμια οικονομία συνεχίζει να μεγεθύνεται ή αρχίζει να συρρικνώνεται· ο δεύτερος αν αυτό γίνεται κοντά στα οικολογικά όρια ή με περαιτέρω υπέρβαση και εκκαθάριση του ζωντανού κόσμου. Τα τέσσερα τεταρτημόρια είναι το green growth, το moreor, το The Great Simplification και το Mad Max. Διευκρινίζει ότι ο πραγματικός κόσμος δεν θα καθίσει καθαρά σε ένα τεταρτημόριο, ούτε όλες οι περιοχές θα βρίσκονται στο ίδιο· τα σενάρια είναι κατευθυντήρια εργαλεία.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι το μέλλον δεν είναι μόνο οικονομική ιστορία. Δύο άνθρωποι μπορεί να συμφωνούν ότι έρχεται συρρίκνωση αλλά να φαντάζονται εντελώς διαφορετική ζωή, επειδή σκέφτονται διαφορετικές δομές εξουσίας, γεωπολιτικά σκηνικά και οικολογικές συνθήκες. Γι’ αυτό εισάγει ένα δεύτερο πλέγμα, αυτό της ισχύος, και ορίζει τέσσερις πηγές: στρατιωτική, πολιτική, χρηματική και τεχνολογική ισχύ.
Σύμφωνα με τον Χέιγκενς, η στρατιωτική ισχύς είναι το παλαιότερο και έσχατο στήριγμα των άλλων τριών. Η πολιτική ισχύς αφορά το ποιος φτιάχνει τους νόμους και διορίζει τους δικαστές. Η χρηματική ισχύς έχει γίνει τεράστια τα τελευταία πενήντα χρόνια και σε πολλά μέρη οδηγεί την πολιτική, ενώ η τεχνολογική ισχύς αφορά τις πλατφόρμες, τα δεδομένα και τους αλγορίθμους. Σημειώνει πως 26 άνθρωποι κατέχουν ίσες χρηματικές απαιτήσεις πάνω στη βιοφυσική πραγματικότητα με τα κατώτερα 4 δισεκατομμύρια του πληθυσμού.
Το πλέγμα ισχύος έχει δύο άξονες: πόσο συγκεντρωμένη ή κατανεμημένη είναι η εξουσία λήψης αποφάσεων και πόσο ευρέως ή στενά μοιράζονται τα υλικά οφέλη. Ο Χέιγκενς ονομάζει το πρώτο τεταρτημόριο «civic ideal»: ευρεία συμμετοχή και ευρεία οφέλη, όπως λειτουργικές δημοκρατίες με ισχυρά δημόσια αγαθά. Το δεύτερο, συγκεντρωμένη ισχύς αλλά ευρεία οφέλη, το αποκαλεί «stewardship deal», με παραδείγματα τη Σιγκαπούρη και τα αναπτυξιακά κράτη της Ανατολικής Ασίας· είναι σταθερό, αλλά εξαρτάται από την ικανότητα και την καλή θέληση της κορυφής.
Το τρίτο τεταρτημόριο, ευρεία ισχύς αλλά στενά οφέλη, είναι η «captured democracy»: όλοι ψηφίζουν, αλλά οι θεσμοί είναι κατ’ όνομα δημοκρατικοί και τα κέρδη καταλήγουν σε λίγους. Ο Χέιγκενς εκτιμά ότι μεγάλο μέρος της Δύσης βρίσκεται ήδη εκεί, και στη συρρίκνωση αυτό γίνεται το πιο ασταθές τεταρτημόριο. Το τέταρτο, συγκεντρωμένη ισχύς και στενά οφέλη, είναι μια μορφή «forced feudalism», δηλαδή κλεπτοκρατία ή αποικιακή εξαγωγή· στη συρρίκνωση είναι το πιο επικίνδυνο, με βίαιη αντίσταση ή κοινωνική κατάρρευση. Προσθέτει ότι σε ανάπτυξη το ερώτημα «ποιος παίρνει τι» μοιάζει με ζήτημα δικαιοσύνης, ενώ σε συρρίκνωση μετατρέπεται στο αν υπάρχουν αρκετά για τροφή και θέρμανση.
Το τρίτο πλέγμα είναι η γεωπολιτική. Ο πρώτος άξονας είναι η συνεργασία εναντίον της αντιπαλότητας: μπορούν οι μεγάλες δυνάμεις να συντονιστούν σε κοινά προβλήματα; Ο δεύτερος είναι η αλληλεξάρτηση εναντίον της σχετικής αυτάρκειας. Ο Χέιγκενς σημειώνει ότι πραγματική αυτάρκεια είναι σχεδόν αδύνατη στο σημερινό επίπεδο πολυπλοκότητας: ακόμη και η Βόρεια Κορέα εξαρτάται από την Κίνα για καύσιμα, ενώ οι ΗΠΑ είναι ενεργειακά σχεδόν αυτάρκεις αλλά βαθιά εξαρτημένες σε ημιαγωγούς και φάρμακα.
Στα γεωπολιτικά τεταρτημόρια περιγράφει το συνεργατικό και αλληλεξαρτώμενο ιδεώδες της παγκοσμιοποίησης· το συνεργατικό και σχετικά αυτάρκες, που το αποκαλεί «φιλικοί γείτονες με καλούς φράχτες» και το θεωρεί ίσως το πιο σταθερό μακροπρόθεσμα υπό την ενεργειακή συρρίκνωση· το ανταγωνιστικό και αλληλεξαρτώμενο, όπου κάθε οικονομικός κόμβος γίνεται δυνητικό όπλο· και το ανταγωνιστικό και αυτάρκες, ένα σενάριο νέου Ψυχρού Πολέμου με χαμηλότερο κίνδυνο αλυσιδωτής κατάρρευσης αλλά υψηλότερο κίνδυνο άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης.
Ο Χέιγκενς εκτιμά ότι ο κόσμος βρίσκεται τώρα στο ανταγωνιστικό και αλληλεξαρτώμενο τεταρτημόριο. Αναφέρει ως ζωντανά παραδείγματα τις συνέπειες από το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ: οι Φιλιππίνες κήρυξαν ενεργειακή κατάσταση έκτακτης ανάγκης, το Μπανγκλαντές έκλεισε σχολεία για εξοικονόμηση ηλεκτρισμού και η Ιαπωνία απελευθέρωσε αποθέματα πετρελαίου. Η απάντηση παντού είναι κίνηση προς μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια και αυτάρκεια· το ερώτημα είναι αν αυτό θα γίνει συνεργατικά ή ανταγωνιστικά.
Το τέταρτο πλέγμα είναι διαφορετικό, γιατί δεν περιγράφει ανθρώπινες επιλογές αλλά οριακές συνθήκες: το γήινο σύστημα. Ο πρώτος άξονας αφορά την πίεση από την υπερθέρμανση, όχι μόνο τη μέση άνοδο της θερμοκρασίας αλλά τη μεταβλητότητα και τα ακραία φαινόμενα: καύσωνες, ξηρασίες, πλημμύρες, πυρκαγιές, σοκ στις καλλιέργειες και σύνθετα συμβάντα. Ο δεύτερος άξονας είναι η ακεραιότητα της βιόσφαιρας: εδάφη, γλυκά νερά, δάση, αλιεία, επικονιαστές και τροφικά πλέγματα. Υπενθυμίζει ότι έχουν ήδη ξεπεραστεί επτά από τα εννέα πλανητικά όρια.
Τα τεταρτημόρια του γήινου συστήματος ξεκινούν από το «strained but workable», όπου το κλίμα πιέζει αλλά τα συστήματα λειτουργούν με κάποια περιθώρια. Ακολουθεί το «quiet unraveling», δηλαδή η αθόρυβη αποδυνάμωση της βιόσφαιρας: υποβαθμισμένα εδάφη, κατάρρευση επικονιαστών, μείωση αλιευμάτων και πτώση υδροφόρων οριζόντων. Τα δύο δυσμενέστερα είναι το «hothouse triage», με συνεχή διαχείριση έκτακτης ανάγκης, και το «cascading breakdown», όπου ισχυρό κλιματικό στρες και αποδιοργάνωση της βιόσφαιρας συμβαίνουν ταυτόχρονα. Κανένα δεν περιλαμβάνει πλήρως υγιές κλίμα ή βιόσφαιρα.
Ο Χέιγκενς εξηγεί ότι έχει ήδη κλειδωθεί κάποια υποβάθμιση, επειδή έχουμε φορτώσει την ατμόσφαιρα και τους ωκεανούς και έχουμε υποβαθμίσει σημαντικά εδάφη. Ωστόσο επιμένει ότι οι επιλογές εξακολουθούν να έχουν σημασία: η αναγεννητική γεωργία μπορεί να ξαναχτίσει την υγεία του εδάφους, η αποκατάσταση οικοσυστημάτων μπορεί να ανακτήσει λειτουργίες της βιόσφαιρας, και πολλοί εργάζονται σε ιδέες παγκόσμιας ψύξης και αναγεννητικές λύσεις. Η τροχιά είναι σε μεγάλο βαθμό καθορισμένη, αλλά ο προορισμός διατηρεί ευελιξία.
Δεν δίνει ξεχωριστό πλέγμα στην τεχνολογία, επειδή θεωρεί ότι λειτουργεί ως ενισχυτής του πλαισίου στο οποίο βρίσκεται. Το ίδιο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να είναι εργαλείο απελευθέρωσης ή αυταρχικού ελέγχου, ανάλογα με τη δομή ισχύος. Παραθέτει τον Ντένις Μέντοους (Dennis Meadows): αν κάποιος έρχεται καταπάνω σου με σφυρί και το αλλάξει σε κατσαβίδι, εξακολουθεί να έρχεται καταπάνω σου. Προσθέτει ότι τα κέντρα δεδομένων της τεχνητής νοημοσύνης αποτελούν τεράστια νέα ζήτηση ενέργειας, με την παγκόσμια ζήτηση ηλεκτρισμού των κέντρων δεδομένων να αναμένεται να διπλασιαστεί έως το 2030, κυρίως λόγω της τεχνητής νοημοσύνης. Αντίστοιχα, τα δημογραφικά δεν έχουν δικό τους πλέγμα· η γονιμότητα πέφτει ταχύτερα από κάθε πρόβλεψη, με τη Νότια Κορέα στο 0,72 παιδιά ανά γυναίκα το 2023, και οι επιπτώσεις θα εμφανιστούν μέσα στα άλλα πλέγματα.
Κλείνει λέγοντας ότι κανένα πλέγμα από μόνο του δεν είναι σενάριο· τα σενάρια είναι σύνθετα στρώματα. Δεν θα ζήσουμε γενικά σε ένα «Great Simplification», αλλά σε μια εκδοχή του με συγκεκριμένη δομή ισχύος, γεωπολιτικό σκηνικό και οικολογική κατάσταση. Στο τρίτο μέρος σκοπεύει να συνθέσει μια χούφτα σενάρια ώστε να φανούν οι διαφορές στην καθημερινή ζωή, και να στραφεί η συζήτηση από τις μονοσήμαντες προβλέψεις σε ανθεκτικές επιλογές υπό πραγματική αβεβαιότητα.
Σχόλια