Στο τρίτο μέρος της σειράς του για το πώς να σκεφτόμαστε το μέλλον, ο Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) υποστηρίζει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια πολύ σοβαρή καμπή της παγκόσμιας οικονομικής κατάστασης και του πολιτισμού μας. Θέλει, όπως λέει, περισσότεροι άνθρωποι να μπορούν να οραματίζονται, να συζητούν και να εμπλέκονται με τα άγνωστα, ώστε να κατευθυνθούμε προς τη ζωή και τη συνέχεια και μακριά από τη δυστοπία — αν και κάποια δυστοπικά στοιχεία είναι πλέον αναπόφευκτα ή ήδη συμβαίνουν.
Πριν από τα σύνθετα μελλοντικά σενάρια που θα παρουσιάσει στο τέταρτο μέρος, προσθέτει ένα εννοιολογικό εργαλείο από τη βιολογία. Στη δεκαετία του 1950 ο αναπτυξιακός βιολόγος Κόνραντ Γουάντινγκτον προσπαθούσε να καταλάβει πώς ένα μόνο γονιμοποιημένο κύτταρο γίνεται ολόκληρος οργανισμός. Όλα τα κύτταρα έχουν το ίδιο DNA και ξεκινούν από το ίδιο σημείο, αλλά ένα καρδιακό κύτταρο, ένα ηπατικό κύτταρο και ένας νευρώνας καταλήγουν σε τελείως διαφορετικά πράγματα.
Ο Γουάντινγκτον φαντάστηκε το πρόβλημα ως τοπίο: μια μπάλα στην κορυφή μιας σειράς λόφων και κοιλάδων. Το βλαστοκύτταρο έχει τη δυνατότητα να γίνει πολλά πράγματα, αλλά καθώς αναπτύσσεται κυλά προς τα κάτω, μπαίνει σε μια κοιλάδα, συναντά διακλαδώσεις και κλείνει δυνατότητες. Οι κοιλάδες δεν έχουν όλες το ίδιο βάθος: άλλες είναι βαθιές με απότομα τοιχώματα και άλλες ρηχές, ενώ οι ράχες ανάμεσά τους έχουν διαφορετικό ύψος. Ο Χέιγκενς θεωρεί ότι αυτό το σχήμα χαρτογραφείται απευθείας στα μέλλοντα του ανθρώπινου πολιτισμού.
Η ανθρωπότητα, σημειώνει, δεν διαλέγει μέλλοντα σαν να παραγγέλνει από κατάλογο κινέζικου εστιατορίου, όπου όλα είναι εξίσου διαθέσιμα. Βρισκόμαστε ήδη σε κίνηση μέσα σε ένα μεταβαλλόμενο τοπίο. Κάποια μέλλοντα είναι καθοδικά, δηλαδή το μονοπάτι της ελάχιστης αντίστασης που ευνοείται από την υπάρχουσα ορμή και τα κίνητρα, και απαιτεί τη λιγότερη νέα ενέργεια ή συντονισμό. Άλλα είναι ανοδικά: απαιτούν συνεχή προσπάθεια για να τα φτάσουμε και συνεχή προσπάθεια για να παραμείνουμε σε αυτά μόλις βρεθούμε εκεί. Ένας αγρότης στο Μαλάουι και ένας μηχανικός λογισμικού στο Σαν Φρανσίσκο στέκονται σε πολύ διαφορετικά σημεία αυτού του τοπίου.
Ως παράδειγμα χρησιμοποιεί τη λίμνη. Μια νεαρή καθαρή λίμνη με πλούσια ζωή συγκεντρώνει σταδιακά ιζήματα και θρεπτικά συστατικά και γερνά, μέχρι να γίνει υγρότοπος. Οι άνθρωποι μπορούν να επιβραδύνουν τη γήρανση με αναγεννητικές τεχνικές που απαιτούν πρόθεση, σχεδιασμό και ενέργεια, ή να την επιταχύνουν προσθέτοντας λιπάσματα, λύματα ή φώσφορο. Η υπερφόρτωση θρεπτικών μπορεί να προκαλέσει άνθηση φυκιών: το νερό θολώνει, το φως δεν φτάνει στον πυθμένα, τα φυτά πεθαίνουν, το οξυγόνο πέφτει και τα ψάρια πεθαίνουν. Η λίμνη περνά σε μια νέα σταθερή κατάσταση: μια θολή λίμνη που κυριαρχείται από φύκια.
Το κρίσιμο σημείο είναι η ασυμμετρία. Η μετάβαση από τη διαυγή στη θολή λίμνη μπορεί να γίνει σε λίγα χρόνια υπερβολικής φόρτισης θρεπτικών. Η αντίστροφη μετάβαση, ακόμη κι αν σταματήσει εντελώς η ρύπανση, μπορεί να πάρει δεκαετίες ή και περισσότερο, επειδή πρέπει να ξαναχτιστεί ολόκληρο το οικοσύστημα: φυτά, οξυγόνο, πληθυσμοί ψαριών, κύκλοι θρεπτικών και οικολογικοί ιστοί. Το σύστημα έχει εγκατασταθεί σε μια νέα κοιλάδα και η έξοδος απαιτεί να σκαρφαλώσει μια ράχη που δεν υπήρχε πριν.
Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται, κατά τον Χέιγκενς, στις ανθρώπινες κοινωνίες. Η μετάβαση από τη δημοκρατία στον αυταρχισμό σε μια κρίση μπορεί να συμβεί σε χρόνια, δεκαετίες ή ακόμη και μήνες. Ο φόβος και η αβεβαιότητα αυξάνονται, οι άνθρωποι δέχονται περιορισμούς, ένας ηγέτης συγκεντρώνει εξουσία, η επιτήρηση επεκτείνεται και η αντιπολίτευση καταστέλλεται. Ο Χέιγκενς αναφέρει την αργή διάβρωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το Περού τη δεκαετία του 1990 και την Τυνησία πριν από λίγα χρόνια.
Η αντίστροφη πορεία είναι πολύ πιο δύσκολη. Για να ξαναχτιστεί η δημοκρατία χρειάζονται ανεξάρτητα δικαστήρια και ελεύθερος Τύπος, συνήθειες διαλόγου και διαφωνίας, θεσμική γνώση, πληθυσμός που θυμάται τι σημαίνει αυτοδιακυβέρνηση, και πάνω απ' όλα εμπιστοσύνη — την οποία ο Χέιγκενς αποκαλεί ίσως τον πολυτιμότερο πόρο μας. Αυτή η μετάβαση μπορεί να πάρει τουλάχιστον μια γενιά, συχνά περισσότερο, και μερικές φορές δεν συμβαίνει ποτέ. Ο Χέιγκενς συνδέει αυτή την ασυμμετρία με το φαινόμενο του Σενέκα, όπως το αποκαλεί ο Ούγκο Μπάρντι (Ugo Bardi): τα πράγματα αναπτύσσονται αργά και καταρρέουν ξαφνικά.
Οργανωμένα συστήματα υψηλής εμπιστοσύνης, όπως η δημοκρατία και η πολιτική πειθαρχία, απαιτούν ενέργεια, προσπάθεια και κοινωνική συμμετοχή. Τα υποβαθμισμένα συστήματα χαμηλής εμπιστοσύνης και καταναγκασμού είναι, με θερμοδυναμικούς όρους, καταστάσεις χαμηλότερης ενέργειας: εκεί κυλά το σύστημα όταν σταματάμε να επενδύουμε συλλογική προσπάθεια. Αυτή είναι η προεπιλεγμένη κοιλάδα.
Το πρακτικό συμπέρασμα είναι ότι τα πιο εύκολα μέλλοντα δεν είναι απαραίτητα τα πιο επιθυμητά. Τα πιο επιθυμητά μέλλοντα για την ανθρωπότητα και τη βιόσφαιρα απαιτούν επίμονη αναρρίχηση — και επίμονη προσπάθεια για να μείνουμε εκεί. Αν σταματήσουμε να σκαρφαλώνουμε, η βαρύτητα, κοινωνική και οικολογική, θα μας τραβήξει πίσω σε μια κοιλάδα που δεν θέλουμε. Το τοπίο δεν είναι στατικό: η ενεργειακή κάθοδος, η κλιματική αλλαγή και η απώλεια βιοποικιλότητας αναδιαμορφώνουν συνεχώς τις κοιλάδες.
Στο σημερινό πλαίσιο, η οικονομική συρρίκνωση με ανταγωνιστική γεωπολιτική και συγκέντρωση εξουσίας είναι καθοδικό μονοπάτι. Δεν χρειάζεται συνωμοσίες ή κακούς· αρκεί οι άνθρωποι να φοβούνται και οι ηγέτες να απαντούν όπως απαντούσαν εδώ και χιλιάδες χρόνια: με ενοποίηση, έλεγχο, επιτήρηση και τείχη. Αντίθετα, η οικονομική συρρίκνωση με συνεργατική γεωπολιτική και διαμοιρασμό εξουσίας είναι ανοδική: απαιτεί εμπιστοσύνη ακριβώς όταν είναι δυσκολότερη, ηγέτες που μοιράζονται εξουσία όταν τα κίνητρα για συγκέντρωση είναι ισχυρά, και κοινότητες που συντονίζονται όταν ο συντονισμός είναι ακριβός και κουραστικός.
Ανοδικό δεν σημαίνει αδύνατο. Κάθε ζωντανό κύτταρο έχει πετύχει ένα ανοδικό εγχείρημα, οι σολομοί κολυμπούν ενάντια στο ρεύμα για να γεννήσουν και οι σεκόγιες τραβούν νερό εκατοντάδες πόδια ψηλά ενάντια στη βαρύτητα. Η μεταφορά του τοπίου δεν λέει ότι η ανάβαση είναι αδύνατη· λέει ότι έχει κόστος και ότι αν σταματήσουμε πριν φτάσουμε σε ένα σταθερό σημείο, θα γλιστρήσουμε πίσω. Αυτό ισχύει σε κάθε κλίμακα: προσωπική υγεία, σχέσεις, κοινότητα, εθνική και διεθνής διακυβέρνηση, βιόσφαιρα.
Ο Χέιγκενς προτείνει τέσσερις όρους για να κρατήσουμε στη σκέψη μας. Οι κοιλάδες είναι σταθερές καταστάσεις όπου τα συστήματα εγκαθίστανται και αυτοενισχύονται· οι ράχες είναι τα εμπόδια ανάμεσά τους. Οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργήσουν ελικοειδείς ανηφορικές διαδρομές για να διασχίσουν ράχες που αλλιώς θα ήταν αδιάβατες: η κοινωνική εμπιστοσύνη, η αποκατάσταση εδαφών και οι συνεργατικοί θεσμοί είναι τέτοιες διαδρομές. Μπορούν επίσης να διαβρώσουν το μονοπάτι με πράξεις ή αμέλεια: εξάντληση υδροφορέων και εδαφών, απώλεια πολιτικών κανόνων, υποδομές επιτήρησης που δεν αποσυναρμολογούνται.
Όταν έρθει το τέταρτο μέρος με τα σύνθετα σενάρια, ο Χέιγκενς ζητά να αναρωτηθούμε πού βλέπουμε βαθιές κοιλάδες και ανοιχτό έδαφος, ποια μονοπάτια είναι ανοδικά και ποια καθοδικά, πού στεκόμαστε εμείς, και αν τα μέλλοντα που θέλουμε συμπίπτουν με εκείνα που υποδεικνύουν η φυσική και τα δεδομένα. Οι ίδιες έννοιες, καταλήγει, ισχύουν και στην προσωπική ζωή: ο καθένας έχει κοιλάδες και ράχες και διαβρώνει ή διανοίγει το μονοπάτι του καθημερινά, είτε το συνειδητοποιεί είτε όχι.
Σχόλια