Ο Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) φιλοξενεί τον Ρομπ Χόπκινς (Rob Hopkins), συνιδρυτή του Transition Town Totnes και του Transition Network, συγγραφέα του βιβλίου «How to Fall in Love with the Future» και πρώην οικοδεσπότη του podcast «From What If to What Next». Ο Hopkins υποστηρίζει ότι αντιμετωπίζουμε κρίση της φαντασίας: η συλλογική αδυναμία να οραματιστούμε ζωντανά ριζικά διαφορετικά και καλύτερα μέλλοντα μπορεί να μας οδηγήσει σε ζοφερές ή μη ρεαλιστικές πορείες. Εξηγεί ότι τα δημιουργικά οράματα δεν είναι διακοσμητικά αλλά αιτιώδης δύναμη αλλαγής, και ότι χρειαζόμαστε μια βαθιά αίσθηση του προς τι χτίζουμε, όχι μόνο από τι τρέχουμε να ξεφύγουμε.
Το κίνημα Transition ξεκίνησε το 2005-2006 στο Totnes, μια πόλη περίπου 9.000 κατοίκων στη νοτιοδυτική Αγγλία, ως πείραμα για το κομμάτι που μπορεί να κάνει μια κοινότητα όταν οργανωθεί τοπικά. Το σύνθημά τους ήταν: αν προσπαθήσουμε μόνοι μας θα είναι πολύ λίγο· αν περιμένουμε κυβερνήσεις θα είναι πολύ αργά· αν ενωθούμε με τους ανθρώπους γύρω μας, μπορεί να είναι αρκετό και έγκαιρο. Το κίνημα εξαπλώθηκε σε περίπου 50 χώρες και χιλιάδες ομάδες. Στο Totnes μετά από σχεδόν 20 χρόνια υπάρχουν 39 ενεργειακά αποδοτικές προσιτές κατοικίες, μια ενεργειακή εταιρεία κοινότητας και το ετήσιο Φόρουμ Τοπικών Επιχειρηματιών, που έχει δημιουργήσει πολλές επιχειρήσεις.
Ο Hopkins αναγνωρίζει ότι από την έναρξη του κινήματος εκλύθηκε περίπου το 30% όλων των ανθρωπογενών εκπομπών CO2, αλλά λέει ότι είναι άδικο να αυτομαστιγωνόμαστε. Αν οι ομάδες Transition είχαν έστω ένα κλάσμα από τα χρήματα που έδωσαν οι εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου σε εκστρατείες παραπληροφόρησης, θα είχαν πετύχει πολύ περισσότερα με ελάχιστους πόρους. Το εγχείρημα ξεκίνησε με οδηγούς την κλιματική αλλαγή και το peak oil· σήμερα, λέει, θα πρόσθετε και την άνοδο του φασισμού. Υπενθυμίζει ότι η εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα ήταν γνωστή ευθραυστότητα: μεταξύ 2008 και 2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση έστελνε στη Ρωσία 18 δισεκατομμύρια ευρώ τον μήνα για φυσικό αέριο, ενώ όλο αυτό το διάστημα ακουγόταν ότι δεν υπήρχαν χρήματα για απανθρακοποίηση.
Για την κρίση της φαντασίας, ο Hopkins αναφέρεται σε άρθρα των George Monbiot, Naomi Klein και Amitav Ghosh που χαρακτήριζαν την κλιματική αλλαγή αποτυχία της φαντασίας. Μελέτη της Kyung Hee Kim πάνω στο Torrance Test δείχνει ότι φαντασία και IQ αυξάνονταν μαζί έως τα μέσα της δεκαετίας του 1990, αλλά μετά το IQ συνέχισε να ανεβαίνει ενώ η φαντασία άρχισε να μειώνεται. Οι αιτίες που καταγράφει είναι η μείωση του ελεύθερου μη δομημένου παιχνιδιού, οι οθόνες και τα τεστ στα σχολεία. Ο Hopkins προσθέτει τον λιγότερο χρόνο στη φύση και το χρόνιο στρες: η κορτιζόλη συρρικνώνει τον ιππόκαμπο έως και 20%, και επειδή μνήμη και φαντασία πυροδοτούνται από την ίδια περιοχή του εγκεφάλου, το μέλλον αρχίζει να συρρικνώνεται.
Η απάντησή του είναι η «τεκμηριωμένη ονειροπόληση», δηλαδή όχι ουτοπίες ούτε δυστοπίες, αλλά ιστορίες που ξεκινούν στο παρόν και δείχνουν πώς μια συνάντηση οδηγεί σε μια δράση και η δράση σε μια μεγαλύτερη αλλαγή. Παραθέτει τον William Gibson ότι «το μέλλον είναι ήδη εδώ, απλώς δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένο». Στην Ουτρέχτη περνούν καθημερινά 40.000 ποδήλατα έξω από τον σταθμό· στη Γερμανία υπάρχουν γειτονιές 3.000 κατοίκων χωρίς αυτοκίνητα· στο Λιέγη του Βελγίου χτίζεται μια ζώνη τροφίμων που έχει μετασχηματίσει την οικονομία της πόλης. Στη Μουάν-Σαρτού της Γαλλίας το 80% των σχολικών γευμάτων είναι τοπικό και βιολογικό στην ίδια τιμή με το κρατικό επίδομα, και η αλλαγή αυτή συνδέθηκε με μείωση της κατανάλωσης υπερεπεξεργασμένων τροφών και κρέατος. Όλα όσα χρειάζεται να ξέρουμε, λέει, υπάρχουν ήδη κάπου· εκείνος απλώς τα συνθέτει σε μια συνεκτική αφήγηση.
Ο Hopkins εξηγεί ότι όταν οι άνθρωποι θυμούνται το παρελθόν ή φαντάζονται το μέλλον ενεργοποιούνται τα ίδια νευρωνικά μονοπάτια. Γι’ αυτό επιδιώκει να δημιουργεί «αναμνήσεις του μέλλοντος»: βιωματικές ασκήσεις με γέλιο, χρώμα και συναίσθημα που αφήνουν ένα λαμπερό αρχείο στη μνήμη. Παραθέτει τον Ρίλκε ότι «το μέλλον πρέπει να μπει μέσα σου πολύ πριν συμβεί». Όταν οι άνθρωποι φαντάζονται έτσι τον κόσμο, αυξάνεται το αίσθημα ότι μπορούν να τον δημιουργήσουν. Δεν πρόκειται για τοξική θετικότητα: τονίζει ότι δεν λέει «το μέλλον θα είναι έτσι», αλλά «θα μπορούσε να είναι έτσι». Η γνώση των κινδύνων είναι απαραίτητη, αλλά πρέπει να συνοδεύεται από σχολεία, γειτονιές και θεσμούς που λειτουργούν ως πρότυπα του 2036.
Το 2021 είδε σε διαδήλωση των Black Lives Matter μια νεαρή με μπλουζάκι «Πήγα στο μέλλον. Νικήσαμε». Λίγο αργότερα κλήθηκε να μιλήσει σε εκδήλωση της Extinction Rebellion στο Λονδίνο και εμφανίστηκε ως χρονοταξιδιώτης από το 2030, περιγράφοντας ποδηλατικές ώρες αιχμής, αστική γεωργία και μετα-ανάπτυξη. Είδε ανθρώπους να δακρύζουν και θέλησε να καταλάβει τι συνέβαινε. Αναφέρεται στη Rashida Phillips και το Black Quantum Futurism: ο γραμμικός νευτώνειος χρόνος είναι μόνο ένας τρόπος αντίληψης, και η αποικιοκρατία επέβαλε ρολόγια και καμπάνες πάνω σε πολύ πιο σύνθετες τοπικές αντιλήψεις χρόνου. Ο Hopkins μιλά για «χρονική ρευστότητα» και πιο βιοπεριφερειακές αισθήσεις του χρόνου.
Στις πρακτικές του περιλαμβάνει το «Town Anywhere» της Ruth Ben-Tovim, όπου οι συμμετέχοντες χτίζουν τον μελλοντικό κόσμο με χαρτόνια, σπάγκο και κολλητική ταινία, και την άσκηση «making scents of the future», όπου φτιάχνουν κοκτέιλ μυρωδιών για να δώσουν αισθητηριακή υφή στο μέλλον. Η όσφρηση, λέει, μπορεί να συνδέσει μνήμες και συναισθήματα με δέκα χιλιάδες μυρωδιές. Αναφέρει και το μουσικό πρότζεκτ Field Recordings from the Future με τον Mr. Kit: ηχογραφήσεις από την Ουτρέχτη, περιοχές με κάστορες και γειτονιές χωρίς αυτοκίνητα γίνονται ambient μουσική. Στόχος τους είναι μια περιοδεία και πολυαισθητηριακές πύλες χρόνου που θα δείχνουν ότι το μέλλον είναι εφικτό.
Για το ερώτημα αν μπορούμε να αγαπήσουμε ένα μέλλον με λιγότερα υλικά αγαθά, παραπέμπει σε μελέτη των Jason Hickel και Dylan Sullivan του 2024, σύμφωνα με την οποία ο κόσμος μπορεί να προσφέρει αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο σε 8,5 δισεκατομμύρια ανθρώπους καταναλώνοντας μόλις το 30% των σημερινών παγκόσμιων πόρων και ενέργειας, αφήνοντας πλεόνασμα για δημόσια πολυτέλεια, επιστήμη και κοινωνικές επενδύσεις. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνική δυνατότητα αλλά η καλλιέργεια «λαχτάρας σε κλίμακα». Παραθέτει τον Don DeLillo ότι «η λαχτάρα σε μεγάλη κλίμακα είναι αυτή που φτιάχνει την Ιστορία». Ο καπιταλισμός, σημειώνει, είναι εξαιρετικός στο να καλλιεργεί λαχτάρα, και γι’ αυτό χρειαζόμαστε καλλιτέχνες, ποιητές και αφηγητές στην πλευρά της ζωής.
Για το πένθος, ο Hopkins θεωρεί σημαντικές οργανώσεις όπως το Good Grief Network και το έργο της Joanna Macy. Λέει ότι ίσως χρειαστεί να θρηνήσουμε την ιδέα ότι μπορούμε να βρισκόμαστε σε Μπανγκόκ, Σιγκαπούρη, Λος Άντζελες και Νέα Ζηλανδία μέσα σε λίγες μέρες. Ο ίδιος σταμάτησε να πετάει το 2013 και ταξιδεύει με τρένο· φτάνει πιο ήρεμος, βλέπει τα τοπία να αλλάζουν και κάνει δουλειά. Προσθέτει ότι άλλαξε γνώμη για τη σημασία της εσωτερικής μετάβασης: συνεργάτιδές του τον έπεισαν ότι δεν αρκούν ηλιακά πάνελ και βιολογικά καρότα, αλλά χρειάζεται κουλτούρα υποστήριξης, συναντήσεις που απολαμβάνεις και διαχείριση συγκρούσεων. Θεωρεί επίσης ότι το καλλιτεχνικό και το ακτιβιστικό κομμάτι του εαυτού του ξαναενώνονται, κάτι που τον απελευθερώνει.
Σε ερώτηση αν κινητοποιεί περισσότερο ο φόβος ή η λαχτάρα, απαντά ότι είμαστε διαφορετικοί: οι εκθέσεις της IPCC κινητοποιούν κάποιους, αλλά το μήνυμα κατάρρευσης της Extinction Rebellion πιθανώς κινητοποίησε μόνο το 5% του πληθυσμού. Η Solitaire Townsend, λέει, περιέγραψε ότι το κλιματικό κίνημα έχει κάνει άριστα την πρώτη σαιξπηρική πράξη με το δράμα και τους κακούς, αλλά δεν κάνει τη δεύτερη πράξη, όπου συναντάς συμμάχους, ερωτεύεσαι και βρίσκεις δεξιότητες. Στο κίνημα πολιτικών δικαιωμάτων υπήρχαν οι Black Panthers με δωρεάν σχολικά γεύματα και αλληλοβοήθεια, αλλά και οι συγγραφείς του Afrofuturism όπως η Octavia Butler. Χρειαζόμαστε, λέει, όλες αυτές τις μορφές: και αυτούς που προειδοποιούν και αυτούς που γεμίζουν το μέλλον με δυνατότητες.
Για προσωπική πρακτική, ο Hopkins διαβάζει συγγραφείς όπως η Adrienne Maree Brown και η Walidah Imarisha, φωτογραφίζει καθημερινά πράγματα που μοιάζουν με το μέλλον, κάνει γιόγκα κάθε πρωί και εργάζεται σε κόμικ για μια χρονομηχανή με τον Βέλγο σκιτσογράφο Thomas Liheira. Προτείνει στους ακροατές να εγγραφούν στο newsletter «The Time Traveler’s Gazette», να αναζητήσουν θετικές ειδήσεις και να επισκεφθούν μέρη που ενσωματώνουν το μέλλον, όπως έκανε ο ίδιος ως φοιτητής στη Δανία. Αναφέρει τη νεαρή Annaïg Plassard στη Γαλλία, που φόρεσε στολή χρονοταξιδιώτη σε διαδήλωση με πινακίδα «Πήγα στο μέλλον. Νικήσαμε» και έγινε viral. Ο Hopkins θέλει να λειτουργεί ως αγγελιοφόρος από το μέλλον που λέει στους σημερινούς ακτιβιστές: «Συνεχίστε, κάνετε το σωστό».
Στην ερώτηση τι νοιάζεται περισσότερο στον κόσμο, απαντά «η ζωή και η ικανότητα της ζωής να δημιουργεί περισσότερη ζωή». Με ένα μαγικό ραβδί θα κατέρρεε άμεσα τις εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου, αποκαλώντας τες τους πιο αντικοινωνικούς και αντιζωικούς θεσμούς στον πλανήτη. Όταν ο Χέιγκενς επισημαίνει ότι αυτό θα σήμαινε θάνατο δισεκατομμυρίων ανθρώπων σε σύντομο ορίζοντα, ο Hopkins απαντά ότι θα έβαζε ένα «σκουλήκι σκέψης» στους διευθυντές ώστε να σχεδιάσουν τη διάλυσή τους με τον πιο φιλόδοξο δυνατό ρυθμό που συμβαδίζει με τους κλιματικούς στόχους. Κλείνει λέγοντας ότι ζούμε σε μια εποχή όπου όλα μπορούν να επανανοηθούν, κάτι που συμβαίνει μόνο κάθε μερικές εκατοντάδες χρόνια.
Σχόλια