Ο Τζόζεφ Κάμπελ (Joseph Campbell, 1904–1987) ήταν Αμερικανός συγγραφέας και καθηγητής λογοτεχνίας στο κολέγιο Sarah Lawrence, με έργο στη συγκριτική μυθολογία και τη συγκριτική θρησκειολογία. Το γνωστότερο βιβλίο του, «Ο ήρωας με τα χίλια πρόσωπα» (The Hero with a Thousand Faces, 1949), διατύπωσε τη θεωρία του «μονομύθου»: την ιδέα ότι όλες οι μεγάλες μυθολογικές αφηγήσεις αποτελούν παραλλαγές μιας και μόνο ιστορίας, του ταξιδιού του αρχετυπικού ήρωα. Το έργο του επηρέασε βαθιά τον κινηματογράφο, τη λογοτεχνία και τον τρόπο με τον οποίο πολλοί άνθρωποι βλέπουν τον μύθο ως οδηγό ζωής.
Γεννήθηκε στις 26 Μαρτίου 1904 στο Γουάιτ Πλέινς της Νέας Υόρκης, σε μια μεσοαστική ιρλανδική καθολική οικογένεια. Το 1919 μια πυρκαγιά κατέστρεψε το οικογενειακό σπίτι στο Νιου Ροσέλ, σκοτώνοντας τη γιαγιά του. Σπούδασε βιολογία και μαθηματικά στο κολέγιο Ντάρτμουθ, αλλά γρήγορα στράφηκε στις ανθρωπιστικές επιστήμες και μεταγράφηκε στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, όπου πήρε πτυχίο αγγλικής φιλολογίας το 1925 και μεταπτυχιακό στη μεσαιωνική λογοτεχνία το 1927.
Το 1924, σε ένα ταξίδι με πλοίο, γνώρισε τον Τζίντου Κρισναμούρτι, γεγονός που του άνοιξε τον κόσμο της ινδικής φιλοσοφίας. Με υποτροφία του Κολούμπια σπούδασε στο Παρίσι και στο Μόναχο παλαιά γαλλικά, προβηγκιανά και σανσκριτικά, και έμαθε να μιλά γαλλικά και γερμανικά. Εκεί επηρεάστηκε από τους συγγραφείς Τζέιμς Τζόις και Τόμας Μαν, από την τέχνη του Πικάσο και από τη σκέψη του Φρόιντ και του Καρλ Γιουνγκ (Carl Jung). Όταν γύρισε στο Κολούμπια το 1929 και ζήτησε να διευρύνει τις σπουδές του προς τη σανσκριτική και τη σύγχρονη τέχνη, οι καθηγητές του αρνήθηκαν· έτσι εγκατέλειψε τις μεταπτυχιακές σπουδές του.
Με την έναρξη της Μεγάλης Ύφεσης πέρασε πέντε χρόνια (1929–1934) σε μια νοικιασμένη καλύβα στο Γούντστοκ της Νέας Υόρκης, μελετώντας εντατικά: χώριζε τη μέρα σε τέσσερα τρίωρα, διαβάζοντας εννέα ώρες την ημέρα, όπως έλεγε ο ίδιος. Το 1931–1932 ταξίδεψε στην Καλιφόρνια, όπου έγινε στενός φίλος του νεαρού συγγραφέα Τζον Στάινμπεκ και του θαλάσσιου βιολόγου Εντ Ρίκετς, από τον οποίο εμπνεύστηκε ένα ημιτελές μυθιστόρημα. Το 1933 δίδαξε για έναν χρόνο στο σχολείο Καντέρμπερι και πούλησε το πρώτο του διήγημα με τίτλο «Strictly Platonic».
Το 1934 προσλήφθηκε ως καθηγητής λογοτεχνίας στο κολέγιο Sarah Lawrence, όπου παρέμεινε επί 38 χρόνια, ως τη συνταξιοδότησή του το 1972. Το 1938 παντρεύτηκε μια πρώην φοιτήτρια του, τη χορεύτρια και χορογράφο Τζιν Έρντμαν· έζησαν μαζί 49 χρόνια, χωρίς παιδιά. Στις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου γνώρισε τον ινδολόγο Χάινριχ Ζίμερ και, μετά τον θάνατό του, ανέλαβε να επιμεληθεί και να εκδώσει τα κατάλοιπά του. Το 1955–1956 ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Ασία, περνώντας έξι μήνες στη Νότια Ασία, κυρίως στην Ινδία, και έξι στην Ανατολική Ασία, κυρίως στην Ιαπωνία, εμπειρία που επηρέασε βαθιά τη σκέψη του για την ασιατική θρησκεία και τον μύθο.
Στο «Ο ήρωας με τα χίλια πρόσωπα» ο Κάμπελ περιέγραψε το ταξίδι του ήρωα σε γενικά στάδια: ο ήρωας δέχεται το «κάλεσμα στην περιπέτεια», λαμβάνει υπερφυσική βοήθεια, συναντά τη θεά ή συμφιλιώνεται με τον πατέρα, και επιστρέφει στον κόσμο των ανθρώπων με το «δώρο» που μπορεί να ωφελήσει την κοινότητά του. Η θεωρία στηρίχθηκε στις ιδέες του Καρλ Γιουνγκ για τα αρχέτυπα και στις ψυχαναλυτικές έννοιες του Φρόιντ. Ο όρος «μονόμυθος» προέρχεται από το «Finnegans Wake» του Τζόις.
Ο Κάμπελ περιέγραφε τον μύθο ως έχοντα τέσσερις λειτουργίες στην ανθρώπινη κοινωνία: τη μυστικιστική ή μεταφυσική, που ξυπνά δέος και ευγνωμοσύνη μπροστά στο μυστήριο της ύπαρξης· την κοσμολογική, που εξηγεί το σχήμα του σύμπαντος· την κοινωνιολογική, που επικυρώνει και στηρίζει την υπάρχουσα κοινωνική τάξη· και την ψυχολογική ή παιδαγωγική, που καθοδηγεί το άτομο στα στάδια της ζωής. Διέκρινε επίσης μια εξέλιξη του μύθου μέσα στην ιστορία, από τον «δρόμο των ζωικών δυνάμεων» των κυνηγετικών κοινωνιών, στον «δρόμο της σπαρμένης γης» των αγροτικών κοινωνιών, στον «δρόμο των ουράνιων φώτων» των πρώτων μεγάλων πολιτισμών και τέλος στον «δρόμο του ανθρώπου». Πίστευε ότι όλες οι θρησκείες του κόσμου είναι πολιτισμικά επηρεασμένες «μάσκες» των ίδιων θεμελιωδών, υπερβατικών αληθειών.
Μία από τις πιο γνωστές και πιο παρεξηγημένες φράσεις του ήταν το «Ακολούθησε την ευδαιμονία σου» (Follow your bliss). Την άντλησε από τις Ουπανισάδες και τους σανσκριτικούς όρους Sat-Chit-Ananda (είναι, συνείδηση, ευδαιμονία), λέγοντας ότι, αφού δεν ήταν βέβαιος αν η συνείδηση ή το είναι του ήταν «σωστά», ήξερε πού βρισκόταν η χαρά του και κρατήθηκε από αυτήν. Στα τελευταία χρόνια του, όταν κάποιοι φοιτητές τον θεώρησαν ότι ενθάρρυνε τον ηδονισμό, φέρεται να γκρίνιαξε: «Έπρεπε να είχα πει: ακολούθησε τις φουσκάλες σου». Στο ντοκιμαντέρ «Joseph Campbell: A Hero's Journey» εξηγούσε ότι ο Θεός είναι μεταφορά για ένα μυστήριο που υπερβαίνει όλες τις ανθρώπινες κατηγορίες σκέψης, προσθέτοντας ότι οι θεϊστές θεωρούν τις μεταφορές τους γεγονότα, ενώ οι άθεοι τις θεωρούν ψέματα.
Η επιρροή του Κάμπελ στη σύγχρονη κουλτούρα υπήρξε μεγάλη. Ο Τζορτζ Λούκας αναγνώρισε ότι το «Star Wars» διαμορφώθηκε εν μέρει από τις ιδέες του «Ήρωα με τα χίλια πρόσωπα», και αργότερα κάλεσε τον Κάμπελ στο ράντσο Skywalker για να δει ολόκληρη την τριλογία, την οποία ο Κάμπελ αποκάλεσε «πραγματική τέχνη». Ο σεναριογράφος Κρίστοφερ Βόγκλερ έγραψε ένα υπόμνημα βασισμένο στο έργο του Κάμπελ που οδήγησε στην ανάπτυξη του «Βασιλιά των Λιονταριών» της Disney, ενώ ταινίες όπως το «Matrix» και ο «Indiana Jones» έχουν αναγνωριστεί ότι ακολουθούν το σχήμα του μονομύθου. Ο δημιουργός Νταν Χάρμον αναφέρει τον Κάμπελ ως βασική επιρροή και χρησιμοποιεί έναν «κύκλο ιστορίας» βασισμένο στη δουλειά του. Το 1991 η χήρα του Κάμπελ, Τζιν Έρντμαν, και ο εκδότης του Ρόμπερτ Γουόλτερ δημιούργησαν το Ίδρυμα Τζόζεφ Κάμπελ. Ωστόσο, η έμφαση που έδωσε στην ψυχολογική ανάγνωση των μύθων του χάρισε ταυτόχρονα μεγάλο κοινό και ουσιαστική κριτική: ορισμένοι συνάδελφοί του θεωρούσαν ότι ο πρωταρχικός σκοπός των μυθικών κειμένων ήταν κοινωνιολογικός.
Ο Κάμπελ πέθανε στο σπίτι του στη Χονολουλού της Χαβάης στις 30 Οκτωβρίου 1987, από επιπλοκές καρκίνου του οισοφάγου. Λίγο πριν από τον θάνατό του είχε ολοκληρώσει τα γυρίσματα μιας σειράς συνεντεύξεων με τον δημοσιογράφο Μπιλ Μόγιερς, που μεταδόθηκε την επόμενη άνοιξη ως «Η δύναμη του μύθου» (The Power of Myth) και έκανε τις ιδέες του ευρύτερα γνωστές.
Σχόλια