Ο Καρλ Γιουνγκ (Carl Jung) (26 Ιουλίου 1875 – 6 Ιουνίου 1961) ήταν μόλις είκοσι ετών και νεοεισαχθείς στην ιατρική σχολή όταν άρχισε να βλέπει τον θάνατο ως τρόπο κατανόησης της ζωής. Ο πατέρας του, που είχε πεθάνει έξι εβδομάδες νωρίτερα, του εμφανίστηκε σε ένα όνειρο και του ανακοίνωσε ότι θα επέστρεφε στο σπίτι έπειτα από διακοπές. Εντυπωσιασμένος από το πόσο αληθινό έμοιαζε το όνειρο, ο Γιουνγκ ξεκίνησε να διαμορφώνει μια ψυχολογική κοσμογονία του θανάτου που θα χρειαζόταν τη μισή του ζωή για να ολοκληρωθεί.
Η βασική του θέση διατυπώθηκε με σαφήνεια στο σχόλιό του το 1929 πάνω στο «Μυστικό του Χρυσού Λουλουδιού», ένα κινεζικό βιβλίο ζωής. Εκεί έγραψε ότι ο θάνατος είναι ψυχολογικά εξίσου σημαντικός με τη γέννηση και, όπως εκείνη, αναπόσπαστο μέρος της ζωής: «Ιδωμένος στη σωστή ψυχολογική προοπτική, ο θάνατος δεν είναι ένα τέλος αλλά ένας στόχος».
Πέντε χρόνια αργότερα ο Γιουνγκ ανέπτυξε αυτές τις ιδέες στο δοκίμιό του «Ο θάνατος και η ψυχή», που περιλαμβάνεται στην ανθολογία της Τζένι Γέιτς «Jung on Death and Immortality». Εκεί υποστήριξε ότι η ζωή είναι μια ενεργειακή διαδικασία, κατ’ αρχήν μη αναστρέψιμη και επομένως προσανατολισμένη προς έναν στόχο: μια κατάσταση ηρεμίας. «Ό,τι συμβαίνει», έγραφε, «δεν είναι παρά η αρχική διατάραξη μιας αέναης κατάστασης ανάπαυσης που προσπαθεί διαρκώς να αποκατασταθεί».
Στη σκέψη του κομβικό ρόλο έπαιξε η γνωριμία του με τον Αϊνστάιν: οι δύο άνδρες είχαν δειπνήσει μαζί στα πρώτα χρόνια της θεωρίας της σχετικότητας. Η αποκάλυψη ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι ένα, και ότι ο χωρόχρονος λέει στην ύλη πώς να κινείται ενώ η ύλη, υπό την επίδραση της βαρύτητας, λέει στον χωρόχρονο πώς να καμπυλώνεται, επέτρεψε στον Γιουνγκ να συλλάβει τον θάνατο όχι ως τέρμα μιας ευθείας γραμμής, αλλά ως καμπύλη που ακολουθεί την καμπυλότητα του ίδιου του χωροχρόνου.
Η αιωνιότητα θα ήταν τότε ένα πεδίο όπου όλες οι κατευθύνσεις είναι σχετικές, και η συνείδηση κάμπτει τον χωροχρόνο με έναν τρόπο που ονομάζουμε ζωή και με έναν άλλον που ονομάζουμε θάνατο, ενώ η ενέργεια που προκαλεί την κάμψη παραμένει αδιάλειπτη.
Σε απάντησή του προς έναν πάστορα που περιέγραψε μια συνομιλία με τον αδελφό του τη στιγμή του θανάτου του, παρότι τους χώριζε μια ήπειρος, ο Γιουνγκ σημείωσε ότι είναι πολύ πιθανό μόνο αυτό που αποκαλούμε συνείδηση να περιέχεται στον χώρο και στον χρόνο, ενώ το υπόλοιπο της ψυχής, το ασυνείδητο, να υπάρχει σε μια κατάσταση σχετικής αχρονικότητας και μη απομόνωσης από τις άλλες ψυχές. Αναγνωρίζοντας ότι «κανείς δεν ξέρει τι είναι η ψυχή», υποστήριξε ότι είναι πιο σύμφωνο με τη συλλογική ψυχή της ανθρωπότητας να θεωρούμε τον θάνατο εκπλήρωση του νοήματος της ζωής παρά μια απλή διακοπή χωρίς νόημα.
Καθώς ολοκλήρωνε το δοκίμιο, πέθανε η αδελφή του. Ο Γιουνγκ βρήκε παρηγοριά αναλύοντας ψυχολογικά το Θιβετιανό Βιβλίο των Νεκρών, όπου έβλεπε μια παράλληλη πορεία ανάμεσα στη βουδιστική έννοια της φώτισης και στον στόχο της ψυχιατρικής: την απόσυρση των ψυχολογικών προβολών μας για να δούμε καθαρά. Η αντίληψή μας για τον θάνατο, υποστήριζε, είναι προβολή των ελπίδων και των φόβων μας μέσα από τις διαισθήσεις μας για τον χώρο και τον χρόνο — διαισθήσεις που μας έχουν επανειλημμένα παραπλανήσει, από το σχήμα της Γης έως την κεντρικότητα του ηλιακού συστήματος.
Ο ίδιος ο Γιουνγκ συγκρούστηκε με τις δικές του διαισθήσεις όταν, τον τέταρτο χειμώνα του πιο φονικού πολέμου του κόσμου, υπέστη καρδιακή ανακοπή και επέζησε από μια εμπειρία κοντά στον θάνατο. Σε επιστολή του έγραφε ότι ό,τι συμβαίνει μετά τον θάνατο είναι τόσο απερίγραπτα ένδοξο που η φαντασία μας δεν αρκεί ούτε για μια κατά προσέγγιση σύλληψή του, και ότι η διάλυση της χρονικά δεσμευμένης μορφής μας στην αιωνιότητα δεν συνεπάγεται απώλεια νοήματος.
Κεντρική στη σκέψη του ήταν η έννοια της συγχρονικότητας — η ουσιώδης ευθυγράμμιση δύο γεγονότων στον χώρο και στον χρόνο — που είχε συνδιαμορφώσει με τον πρώην ασθενή του Βόλφγκανγκ Πάουλι λίγο μετά την απονομή του Νόμπελ στον φυσικό. Δεκαετίες αργότερα, καθώς πλησίαζε ο ίδιος τον θάνατο, ο Γιουνγκ θα επέμενε ότι δεν μπορούμε να αποκλείσουμε «τη δυνατότητα ύπαρξης μιας ύπαρξης έξω από τον χρόνο που πορεύεται παράλληλα με την ύπαρξη μέσα στον χρόνο».
Η ωριμότερη διατύπωσή του αφορά τη μέση ηλικία. Μισό αιώνα πριν η Ούρσουλα Κ. Λε Γκεν γράψει για την εμμηνόπαυση ως αναγέννηση, ο Γιουνγκ σημείωνε ότι από τη μέση της ζωής και μετά ζωντανός παραμένει μόνο εκείνος που είναι έτοιμος να πεθάνει μαζί με τη ζωή: «Στη μυστική ώρα του μεσημεριού της ζωής η παραβολή αντιστρέφεται, γεννιέται ο θάνατος.
Το δεύτερο μισό της ζωής δεν σημαίνει ανάβαση, άνοιγμα, αύξηση, αφθονία, αλλά θάνατο, αφού το τέλος είναι ο στόχος του. Η άρνηση της εκπλήρωσης της ζωής είναι συνώνυμη με την άρνηση αποδοχής του τέλους της. Και τα δύο σημαίνουν ότι δεν θέλουμε να ζήσουμε, και το να μη θέλουμε να ζήσουμε ταυτίζεται με το να μη θέλουμε να πεθάνουμε. Η αύξηση και η φθίνουσα πορεία σχηματίζουν μία καμπύλη».
Σχόλια