Ο Ντάνιελ Κάνεμαν (Daniel Kahneman), ο Ισραηλινοαμερικανός ψυχολόγος που βραβεύτηκε με το Νόμπελ Οικονομικών το 2002, πέθανε στις 27 Μαρτίου 2024, τρεις εβδομάδες αφότου έκλεισε τα 90. Θεωρείται ο «παππούς της συμπεριφορικής οικονομικής»: με τον Άμος Τβέρσκι και άλλους έδειξε ότι οι άνθρωποι δεν αποφασίζουν πάντα ως ορθολογικοί υπολογιστές, αλλά πέφτουν σε συστηματικά λάθη που πηγάζουν από ευρετικές μεθόδους και προκαταλήψεις.
Γεννήθηκε στο Τελ Αβίβ τον Μάρτιο του 1934, ενώ η μητέρα του επισκεπτόταν την οικογένειά της, και μεγάλωσε στο Παρίσι, όπου η οικογένεια έζησε την κατοχή. Ο ίδιος περιέγραφε μια σκηνή στα τέλη του 1941 ή στις αρχές του 1942: ένας Γερμανός στρατιώτης, από αυτούς που τον είχαν μάθει να φοβάται, τον σήκωσε, τον αγκάλιασε, του έδειξε τη φωτογραφία ενός αγοριού και του έδωσε χρήματα. Εκείνο το βράδυ, έλεγε, βεβαιώθηκε πως «οι άνθρωποι είναι ατελείωτα πολύπλοκοι και ενδιαφέροντες».
Σπούδασε ψυχολογία και μαθηματικά στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και πήρε διδακτορικό από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϋ το 1961. Πριν από την ακαδημαϊκή καριέρα υπηρέτησε στον ισραηλινό στρατό, αρχικά ως ανθυπολοχαγός στο πεζικό και έπειτα στο τμήμα ψυχολογίας, όπου ανέπτυξε μια δομημένη συνέντευξη για νεοσύλλεκτους που παρέμεινε σε χρήση για δεκαετίες.
Η μακρά συνεργασία του με τον Άμος Τβέρσκι άρχισε το 1969. Το πρώτο κοινό τους άρθρο, «Belief in the Law of Small Numbers», δημοσιεύτηκε το 1971, και ως το 1979 εξέδωσαν επτά εργασίες. Το περίφημο «Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases» εισήγαγε την έννοια της αγκίστρωσης, ενώ η τελική εκδοχή της θεωρίας προοπτικής δημοσιεύτηκε το 1979 στο Econometrica και έγινε από τα πιο πολυαναφερόμενα κείμενα στα οικονομικά.
Το 2002 τού απονεμήθηκε το Νόμπελ Οικονομικών «για την ενσωμάτωση πορισμάτων της ψυχολογικής έρευνας στην οικονομική επιστήμη, ιδίως όσον αφορά την ανθρώπινη κρίση και λήψη αποφάσεων υπό αβεβαιότητα». Ο Κάνεμαν υπενθύμιζε ότι το βραβείο θα το μοιραζόταν με τον Τβέρσκι, αν εκείνος δεν είχε πεθάνει το 1996. Ο ίδιος δεν είχε παρακολουθήσει ποτέ μάθημα οικονομικών.
Το 2011 κυκλοφόρησε το «Thinking, Fast and Slow», που συνοψίζει μεγάλο μέρος της έρευνάς του και έγινε μπεστ σέλερ. Σε αυτό διατύπωσε και μια από τις πιο γνωστές φράσεις του, για την «ψευδαίσθηση της εστίασης»: «Τίποτα στη ζωή δεν είναι τόσο σημαντικό όσο νομίζεις όταν το σκέφτεσαι». Σε μελέτη με τον Ντέιβιντ Σκέιντ, φοιτητές από τα μεσοδυτικά των ΗΠΑ πίστευαν ότι οι συνομήλικοί τους στην Καλιφόρνια ήταν πιο ευτυχισμένοι, επειδή εστίαζαν μόνο στον καλό καιρό.
Στη μελέτη της ευτυχίας, ο Κάνεμαν διέκρινε δύο «εαυτούς»: τον βιώνοντα, που αισθάνεται την ηδονή και τον πόνο τη στιγμή που συμβαίνουν, και τον θυμόμενο, που συνοψίζει την εμπειρία αναδρομικά. Ο κανόνας κορυφής–τέλους που περιέγραψε δείχνει ότι η ανάμνηση μιας οδυνηρής εμπειρίας καθορίζεται κυρίως από το πώς ένιωθε κανείς στο αποκορύφωμα και στο τέλος της: μια κολονοσκόπηση που παρατείνεται λίγο αλλά τελειώνει λιγότερο δυσάρεστα μένει στη μνήμη ως λιγότερο αρνητική.
Η προσωπική του ζωή σημαδεύτηκε από δύο γάμους. Από τον πρώτο, με την Άιρα Καν, απέκτησε δύο παιδιά· ο γιος του Μάικλ έπασχε από σχιζοφρένεια. Από το 1978 έως τον θάνατό της το 2018 ήταν παντρεμένος με τη γνωστική ψυχολόγο Αν Τράισμαν. Από το 2020 ζούσε στη Νέα Υόρκη με τη Μπάρμπαρα Τβέρσκι, χήρα του συνεργάτη του.
Ο ίδιος περιέγραφε τον εαυτό του ως «ανήσυχο» και όχι «εύθυμο άνθρωπο», ενώ ο Ρίτσαρντ Θέιλερ τον αποκαλούσε «φανατικό απαισιόδοξο».
Έχοντας ζήσει από κοντά την άνοια, από την οποία υπέφεραν η μητέρα του και η σύζυγός του Αν, επέλεξε να πεθάνει με υποβοηθούμενη αυτοκτονία στην Ελβετία, με τη βοήθεια του οργανισμού Pegasos, στο Nunningen. Ο τρόπος και ο τόπος του θανάτου του έγιναν γνωστοί μόλις τον Μάρτιο του 2025.
Οι συνάδελφοί του τον αποχαιρέτησαν ως «γίγαντα του πεδίου»· κατά τον Ρίτσαρντ Θέιλερ, το έργο του ήταν «ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της επιστήμης του 20ού αιώνα».
Σχόλια