Η Έλινορ Όστρομ έμεινε στην ιστορία ως η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών, το 2009, μαζί με τον Όλιβερ Γουίλιαμσον, για την «ανάλυση της οικονομικής διακυβέρνησης, ιδίως των κοινών». Η Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών τόνισε ότι η δουλειά της έφερε το θέμα από το περιθώριο στο προσκήνιο της επιστημονικής προσοχής, δείχνοντας πώς δάση, αλιευτικά πεδία, κοιτάσματα πετρελαίου και βοσκότοποι μπορούν να διαχειρίζονται με επιτυχία από τους ίδιους τους χρήστες τους και όχι από κυβερνήσεις ή ιδιωτικές εταιρείες.
Γεννήθηκε ως Έλινορ Κλερ Άουαν τον Αύγουστο του 1933 στο Λος Άντζελες, μοναχοπαίδι χωρισμένων καλλιτεχνών, και περιέγραψε τον εαυτό της ως «φτωχό παιδί». Στο σχολείο Μπέβερλι Χιλς, η συμμετοχή στην ομάδα αντιλογίας τής δίδαξε ότι κάθε δημόσια πολιτική έχει δύο όψεις και ότι πρέπει κανείς να έχει ποιοτικά επιχειρήματα και για τις δύο. Ως κορίτσι, την απέτρεπαν από την τριγωνομετρία, ενώ η μητέρα της δεν έβλεπε λόγο να σπουδάσει. Εκείνη αποφοίτησε με άριστα στην πολιτική επιστήμη από το UCLA το 1954, μέσα σε τρία χρόνια, δουλεύοντας παράλληλα για να πληρώνει τα δίδακτρα των 50 δολαρίων το εξάμηνο.
Μετά την αποφοίτησή της δυσκολεύτηκε να βρει δουλειά, γιατί οι εργοδότες υπέθεταν ότι ζητούσε θέση δασκάλας ή γραμματέως. Εργάστηκε αρχικά ως υπάλληλος εξαγωγών και έπειτα ως βοηθός διευθύντριας προσωπικού σε μια επιχείρηση που δεν είχε προσλάβει ποτέ γυναίκα σε μη γραμματειακή θέση. Αυτή η εμπειρία την ώθησε προς τις μεταπτυχιακές σπουδές.
Επειδή δεν είχε μαθηματικά από το προπτυχιακό της, απορρίφθηκε από διδακτορικό πρόγραμμα οικονομικών στο UCLA και εισήχθη στο μεταπτυχιακό πολιτικής επιστήμης, όπου πήρε μάστερ το 1962 και διδακτορικό το 1965. Η διατριβή της γεννήθηκε από μια πραγματική κρίση: στη λεκάνη Γουέστ Μπέισιν της Νότιας Καλιφόρνιας, οι ντόπιοι αντλούσαν υπερβολικά υπόγεια νερά και αλμυρό νερό εισχωρούσε στον υδροφόρο ορίζοντα. Η Όστρομ εντυπωσιάστηκε από τον τρόπο που άνθρωποι από αλληλοσυγκρουόμενες και επικαλυπτόμενες δικαιοδοσίες, που εξαρτώνταν από την ίδια πηγή, βρήκαν κίνητρα να λύσουν τις διαφορές τους και να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα. Αυτή η συνεργασία έγινε το θεμέλιο της μελέτης των «κοινών πόρων» και καθόρισε την καριέρα της.
Το 1963 παντρεύτηκε τον Βίνσεντ Όστρομ, πολιτικό επιστήμονα 14 χρόνια μεγαλύτερό της και διδάσκοντα στο μεταπτυχιακό σεμινάριο της. Το 1965 μετακόμισαν στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα στο Μπλούμινγκτον, όπου το 1973 ίδρυσαν μαζί το «Εργαστήριο Πολιτικής Θεωρίας και Ανάλυσης Πολιτικής». Το κέντρο λειτουργούσε με τη λογική ενός συνεργατικού εργαστηρίου παρά μιας ιεραρχικής πανεπιστημιακής δομής, και προσέλκυσε επιστήμονες από πολλούς κλάδους από όλο τον κόσμο.
Η έρευνά της αμφισβήτησε ευθέως την επιρροή θέση του Γκάρετ Χάρντιν ότι οι κοινοί πόροι οδηγούνται αναπόφευκτα σε υπερεκμετάλλευση — τη λεγόμενη «τραγωδία των κοινών» — καθώς και τις απαισιόδοξες μαλθουσιανές προβλέψεις. Στο βιβλίο της Governing the Commons (1990), βασισμένο σε επιτόπιες μελέτες αρδευτικών συστημάτων στην Ισπανία και τις Φιλιππίνες, ορεινών χωριών στην Ελβετία και την Ιαπωνία και αλιευτικών πεδίων στη Νέα Σκωτία και την Ινδονησία, έδειξε ότι οι κοινότητες αναπτύσσουν με τον καιρό κανόνες για τη φροντίδα των κοινών πόρων, ώστε η χρήση τους να γίνεται οικονομικά και οικολογικά βιώσιμη. Στο ίδιο βιβλίο συνόψισε οκτώ αρχές σχεδιασμού που εντοπίστηκαν σε μακρόβιους θεσμούς διαχείρισης κοινών πόρων.
Η προσέγγισή της ήταν πολυκεντρική: προειδοποιούσε κατά των ενιαίων παγκόσμιων κυβερνητικών μονάδων για την επίλυση προβλημάτων όπως η περιβαλλοντική καταστροφή, υποστηρίζοντας ότι οι βασικές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο κοντά στο πεδίο των γεγονότων και στους εμπλεκόμενους. Ανέπτυξε επίσης το πλαίσιο ανάλυσης κοινωνικό-οικολογικών συστημάτων και χρησιμοποίησε τη θεωρία παιγνίων: σε πειράματα στο εργαστήριό της, όταν οι φοιτητές συζητούσαν πριν ενεργήσουν, η απόδοση των «επενδύσεών» τους σε ένα κοινό αγαθό υπερδιπλασιαζόταν. Μια διάσημη διατύπωση, γνωστή ως «νόμος της Όστρομ», συνοψίζει το πνεύμα της δουλειάς της: «Μια ρύθμιση πόρων που λειτουργεί στην πράξη μπορεί να λειτουργήσει και στη θεωρία».
Η Όστρομ διακρίθηκε με πολλά βραβεία: ήταν η πρώτη γυναίκα που έλαβε το Βραβείο Γιόχαν Σκάιτε Πολιτικής Επιστήμης το 1999 και το Βραβείο Γουίλιαμ Ράικερ το 2008, ενώ το 2012 το περιοδικό Time την κατέταξε στους 100 ανθρώπους με τη μεγαλύτερη επιρροή στον κόσμο. Τον Ιούλιο του 2019, το Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα ανακοίνωσε ότι θα τοποθετηθεί άγαλμά της έξω από το κτίριο του τμήματος πολιτικής επιστήμης.
Δώρισε το χρηματικό έπαθλο του Νόμπελ, όπως είχε κάνει και με προηγούμενα βραβεία, στο Εργαστήριο που βοήθησε να ιδρυθεί. Η ίδια και ο σύζυγός της δεν απέκτησαν παιδιά και χρησιμοποιούσαν προσωπικούς πόρους για να στηρίζουν φοιτητές και ερευνητές.
Διαγνώστηκε με καρκίνο του παγκρέατος τον Οκτώβριο του 2011, αλλά συνέχισε να γράφει και να δίνει διαλέξεις μέχρι το τέλος. Πέθανε στις 12 Ιουνίου 2012 σε ηλικία 78 ετών, έχοντας δημοσιεύσει την ίδια ημέρα το τελευταίο της άρθρο με τίτλο «Green from the Grassroots» στο Project Syndicate. Ο Βίνσεντ πέθανε 17 ημέρες αργότερα, σε ηλικία 92 ετών.
Η κληρονομιά της Όστρομ είναι μια αισιόδοξη αλλά τεκμηριωμένη απάντηση στην απαισιοδοξία για τους κοινούς πόρους: όχι μια πανάκεια, αλλά η διαπίστωση πως η εμπιστοσύνη, η επικοινωνία και οι θεσμοί που χτίζονται από τα κάτω μπορούν να συντηρήσουν τη συνεργασία στις ανθρώπινες κοινωνίες. Η Ακαδημία το συνόψισε λέγοντας ότι το έργο της «μας διδάσκει νέα μαθήματα για τους βαθείς μηχανισμούς που συντηρούν τη συνεργασία στις ανθρώπινες κοινωνίες».
Σχόλια