Η Ουανγκάρι Μαατάι (Wangari Maathai, 1 Απριλίου 1940 – 25 Σεπτεμβρίου 2011) ήταν Κενυάτισσα κοινωνική, περιβαλλοντική και πολιτική ακτιβίστρια που ίδρυσε το Κίνημα της Πράσινης Ζώνης, μια μη κυβερνητική οργάνωση με επίκεντρο τη φύτευση δέντρων, την προστασία του περιβάλλοντος και τα δικαιώματα των γυναικών. Το 2004 έγινε η πρώτη Αφρικανή που κέρδισε το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης για τη συμβολή της στη βιώσιμη ανάπτυξη, τη δημοκρατία και την ειρήνη.
Γεννήθηκε σε ένα χωριό της κεντρικής Κένυας από οικογένεια Κικούγιου. Χάρη στο πρόγραμμα Kennedy Airlift, που χρηματοδοτήθηκε από τον γερουσιαστή Τζον Κένεντι (John F. Kennedy), επιλέχθηκε ανάμεσα σε περίπου 300 Κενυάτες για σπουδές στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σπούδασε βιολογία στο Mount St. Scholastica College στο Κάνσας και έλαβε μεταπτυχιακό στη βιολογία από το Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, όπου για πρώτη φορά γνώρισε την περιβαλλοντική αποκατάσταση μέσα από τις προσπάθειες για τον καθαρισμό του αέρα της πόλης. Επιστρέφοντας στην Κένυα, έγινε η πρώτη γυναίκα στην Ανατολική και Κεντρική Αφρική με διδακτορικό, στην κτηνιατρική ανατομία από το Πανεπιστήμιο του Ναϊρόμπι.
Στα πρώτα χρόνια της καριέρας της, μια θέση εργασίας που της είχε υποσχεθεί δόθηκε σε άλλον· η ίδια πίστευε ότι αυτό οφειλόταν σε προκαταλήψεις λόγω φύλου και εθνοτικής καταγωγής. Παντρεύτηκε τον Μουάνγκι Ματάι (Mwangi Mathai) και απέκτησε τρία παιδιά, αλλά ο γάμος κατέληξε σε διαζύγιο το 1979. Ο σύζυγός της φέρεται να πίστευε ότι ήταν «πολύ ισχυρογνώμων για γυναίκα» και ότι «δεν μπορούσε να την ελέγξει». Η Μαατάι καταδικάστηκε σε έξι μήνες φυλάκισης με την κατηγορία της περιφρόνησης δικαστηρίου, αλλά αφέθηκε ελεύθερη μετά από τρεις ημέρες. Παρά τις δυσκολίες, συνέχισε να διδάσκει στο πανεπιστήμιο και να συμμετέχει σε κοινωνικές οργανώσεις.
Το 1977, μιλώντας στο Εθνικό Συμβούλιο Γυναικών της Κένυας, πρότεινε τη μαζική φύτευση δέντρων για να αντιμετωπιστεί η περιβαλλοντική υποβάθμιση και να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας. Στις 5 Ιουνίου 1977, Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, μια πορεία από το κέντρο του Ναϊρόμπι κατέληξε στη φύτευση επτά δέντρων προς τιμήν ιστορικών κοινοτικών ηγετών. Έτσι γεννήθηκε το Κίνημα της Πράσινης Ζώνης. Η Μαατάι ενθάρρυνε τις γυναίκες της Κένυας να δημιουργούν φυτώρια και πλήρωνε ένα μικρό επίδομα για κάθε σπορόφυτο που φυτευόταν αργότερα αλλού.
Το κίνημα γρήγορα συνδέθηκε με την καταπολέμηση της ερημοποίησης, της αποψίλωσης, των κρίσεων νερού και της πείνας στην ύπαιθρο. Με χρηματοδότηση από το Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ και τη νορβηγική δασική ένωση, επεκτάθηκε σε όλη την Αφρική μέσω του Παναφρικανικού Δικτύου Πράσινης Ζώνης. Αντιπρόσωποι από δεκαπέντε αφρικανικές χώρες ταξίδεψαν στην Κένυα για να μάθουν πώς να δημιουργήσουν παρόμοια προγράμματα στις δικές τους κοινότητες.
Η Μαατάι συγκρούστηκε ανοιχτά με το μονοκομματικό καθεστώς του προέδρου Ντάνιελ αράπ Μόι. Το 1989 αντιτάχθηκε στην ανέγερση ενός 60όροφου συγκροτήματος στο πάρκο Uhuru, που θα περιλάμβανε και άγαλμα του προέδρου. Οι επιστολές της προς ξένους οργανισμούς και η επιμονή της οδήγησαν σε διεθνή πίεση και το έργο ακυρώθηκε το 1990. Η κυβέρνηση, μέσω των μέσων ενημέρωσης, την αποκάλεσε «τρελή», ενώ ο πρόεδρος είπε ότι όσοι αντιτίθενται στο έργο έχουν «έντομα στο κεφάλι τους».
Το 1992 συμμετείχε σε απεργία πείνας στο Freedom Corner για την απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων· η αστυνομία τη χτύπησε, με αποτέλεσμα να χάσει τις αισθήσεις της και να νοσηλευτεί. Παρά τις διώξεις, συνέχισε να υπερασπίζεται τα δημόσια δάση. Το 1999 ηγήθηκε διαμαρτυριών κατά της ιδιωτικοποίησης του δάσους Karura, δέχθηκε επίθεση από φρουρούς, αλλά η διεθνής κατακραυγή οδήγησε στην απαγόρευση εκχώρησης δημόσιας γης.
Το 2002 εκλέχθηκε βουλευτής με τον Συνασπισμό του Ουράνιου Τόξου, συγκεντρώνοντας το 98% των ψήφων στην εκλογική της περιφέρεια, και υπηρέτησε ως υφυπουργός Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων μέχρι το 2005. Το 2004 η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ τίμησε τη Μαατάι με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης, αναγνωρίζοντας ότι η περιβαλλοντική της δράση ήταν ταυτόχρονα αγώνας για δημοκρατία και ειρήνη.
Στο βιβλίο της «Replenishing the Earth: Spiritual Values for Healing Ourselves and the World» (2010) συνέδεσε την οικολογία με πνευματικές αξίες, τον χριστιανισμό και την ιθαγενή θρησκεία των Κικούγιου, υποστηρίζοντας ότι οι κοινότητες πρέπει να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις πράξεις τους και να κινητοποιούνται για τις τοπικές τους ανάγκες.
Πέθανε από καρκίνο των ωοθηκών το 2011, αφήνοντας πίσω της ένα κίνημα που είχε εξαπλωθεί πέρα από την Κένυα και μια κληρονομιά που αποδεικνύει ότι η φύτευση ενός δέντρου μπορεί να γίνει πράξη πολιτικής αντίστασης, οικονομικής ενδυνάμωσης και πνευματικής αναζήτησης.
Σχόλια