Ο Βρετανός φιλόσοφος Άλαν Γουάτς (Alan Watts) ρώτησε κάποτε τι θα έκανε κάποιος αν τα χρήματα δεν αποτελούσαν αντικείμενο αγωνίας. Στο δοκίμιο «Wealth Versus Money», που περιλαμβάνεται στην ανθολογία του 1970 Does It Matter? Essays on Man’s Relation to Materiality, επανέρχεται στο ερώτημα με μεγαλύτερο βάθος. Το Marginalian παρουσιάζει το κείμενο ως μια εξερεύνηση της τάσης μας να μπερδεύουμε το χρήμα με τον πλούτο — εκδήλωση της ευρύτερης κλίσης να μπερδεύουμε το σύμβολο με την πραγματικότητα, την οποία ο Γουάτς αποκαλεί «την παράξενη και ίσως μοιραία πλάνη του πολιτισμού».
Ο πολιτισμός, λέει ο Γουάτς, περιλαμβάνει όλα τα επιτεύγματα της τέχνης και της επιστήμης, της τεχνολογίας και της βιομηχανίας, και είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης επινόησης και διαχείρισης συμβόλων: λέξεων, γραμμάτων, αριθμών, τύπων, εννοιών, ρολογιών, χαράκων, ζυγαριών, χρονοδιαγραμμάτων, προγραμμάτων και νόμων. Με αυτά τα εργαλεία μετράμε, προβλέπουμε και ελέγχουμε τη συμπεριφορά του ανθρώπινου και του φυσικού κόσμου με τόσο φαινομενικά εντυπωσιακή επιτυχία, ώστε το τέχνασμα μάς ανεβαίνει στο κεφάλι. Ο κίνδυνος είναι ότι μπερδεύουμε τον κόσμο όπως τον συμβολίζουμε με τον κόσμο όπως είναι.
Ανάμεσα στα πιο τοξικά τεχνάσματα που αντιμετωπίζουν το σύμβολο ως πραγματικότητα είναι το χρήμα. Ο Γουάτς γράφει ότι το χρήμα είναι τρόπος μέτρησης του πλούτου, αλλά δεν είναι ο ίδιος ο πλούτος. Ένα σεντούκι με χρυσά νομίσματα ή ένα παχύ πορτοφόλι δεν έχει καμία χρησιμότητα για έναν ναυαγό μόνο πάνω σε σχεδία· αυτό που χρειάζεται είναι πραγματικός πλούτος, όπως ένα καλάμι ψαρέματος, μια πυξίδα, μια εξωλέμβια μηχανή με καύσιμα και ένας σύντροφος. Λέει ότι αυτή η βαθιά ριζωμένη σύγχυση ανάμεσα στο χρήμα και τον πλούτο είναι πλέον ο κύριος λόγος που δεν προχωράμε με πλήρη ταχύτητα στην αξιοποίηση της τεχνολογικής μας ιδιοφυΐας για την παραγωγή υπεραρκετής τροφής, ένδυσης, στέγης και υπηρεσιών για κάθε άνθρωπο στη Γη.
Ο Γουάτς κάνει μια πρόβλεψη: αν βάλουμε το μυαλό μας σε τάξη σχετικά με το χρήμα, μέχρι το 2000 κανείς δεν θα πληρώνει φόρους, κανείς δεν θα κουβαλά μετρητά, οι υπηρεσίες κοινής ωφέλειας θα είναι δωρεάν και όλοι θα έχουν μια γενική πιστωτική κάρτα. Το Marginalian σημειώνει ότι μέρος αυτής της πρόβλεψης έγινε πραγματικότητα, και κάτι ακόμη μπορεί να γίνει καθώς απομακρυνόμαστε από το παραδοσιακό νόμισμα, αλλά ως τώρα έχουμε αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό το ένα νομισματικό σύστημα με ένα άλλο, αντί να επαναπροσδιορίσουμε τον πλούτο. Για τον Γουάτς, αληθινός πλούτος είναι «το άθροισμα της ενέργειας, της τεχνικής νοημοσύνης και των πρώτων υλών».
Για το εθνικό χρέος λέει ότι είναι «ένα πλάγιο κομμάτι σημασιολογικού σκοταδισμού». Υποστηρίζει ότι κανείς δεν χρεώνεται παρά μόνο σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, επομένως η ευημερία εξαρτάται από τη διατήρηση της μόνιμης έκτακτης ανάγκης του πολέμου. Οδηγούμαστε έτσι, γράφει, στο αυτοκαταστροφικό τέχνασμα να εφευρίσκουμε πολέμους, ενώ θα μπορούσαμε απλώς να εφευρίσκουμε χρήμα — αρκεί η ποσότητα που δημιουργείται να είναι πάντα ανάλογη με τον πραγματικό πλούτο που παράγεται. Αν μεταβαίναμε από τον κανόνα του χρυσού στον κανόνα του πλούτου, λέει, οι τιμές θα παρέμεναν λίγο πολύ εκεί που είναι τη στιγμή της αλλαγής και όλοι θα ανακάλυπταν ότι έχουν αρκετά ή περισσότερα από αρκετά για να ζουν με αφθονία και χαρά.
Ο Γουάτς αναγνωρίζει ότι αυτή η επίγνωση αντιμετωπίζει τεράστια πολιτισμική αντίσταση. Σημειώνει ότι η ανθρωπότητα υπήρξε επί περίπου ένα εκατομμύριο χρόνια με σχετική υλική σπανιότητα, ενώ από την αρχή της βιομηχανικής επανάστασης είχαν περάσει μόλις εκατό χρόνια όταν έγραφε. Συγκρίνει τη δυσκολία με την προσπάθεια να πειστούν οι άνθρωποι ότι η Γη είναι στρογγυλή και περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο, ή ότι το σύμπαν υπάρχει σε ένα καμπύλο χωροχρονικό συνεχές. Μπορεί να είναι εξίσου δύσκολο, λέει, να περάσει στην «κοινή λογική» η ιδέα ότι οι αρετές τού να βγάζεις και να αποταμιεύεις χρήματα είναι παρωχημένες.
Επισημαίνει επίσης ότι ο πραγματικός πλούτος έχει όρια στην κατανάλωση που μπορεί να αντέξει το κάθε άτομο: κανείς δεν μπορεί να οδηγεί τέσσερα αυτοκίνητα ταυτόχρονα, να ζει σε έξι σπίτια συγχρόνως, να κάνει τρία ταξίδια την ίδια ώρα ή να φάει δώδεκα ψητά σε ένα γεύμα. Ο Γουάτς γράφει ότι αυτή η εικόνα είναι εν μέρει αστεία, αλλά το εξαιρετικά σοβαρό νόημα είναι ότι μια οικονομική ουτοπία δεν είναι ευσεβής πόθος· σε σημαντικό βαθμό είναι η αναγκαία εναλλακτική απέναντι στην αυτοκαταστροφή. Η ηθική πρόκληση, προσθέτει, είναι ότι η ζωή της αφθονίας και της απόλαυσης απαιτεί ακριβή πειθαρχία και υψηλή φαντασία.
Παρατηρεί ότι οι εύποροι άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες σπάνια έδειξαν φαντασία στην καλλιέργεια των τεχνών της απόλαυσης. Απηχεί τον θρήνο του Μπέρτραντ Ράσελ σχετικά με το ποιο θα είναι το όφελος της κατάκτησης του ελεύθερου χρόνου και της υγείας αν κανείς δεν θυμάται πώς να τα χρησιμοποιήσει. Μια οικονομία ελεύθερου χρόνου, προτείνει ο Γουάτς, θα έδινε την ευκαιρία να αναπτυχθεί ο απογοητευμένος τεχνίτης, ζωγράφος, γλύπτης, ποιητής, συνθέτης, ιστιοπλόος, εξερευνητής ή αγγειοπλάστης που υπάρχει μέσα μας — αν μπορούσαμε να ζούμε με αυτόν τον τρόπο. Ακόμη κι αν πολλοί ερασιτέχνες παράγουν κακά ή αδιάφορα έργα, η γενική μακροπρόθεσμη τάση θα ήταν ένας τεράστιος εμπλουτισμός της καλής τέχνης, της μουσικής, του φαγητού, των επίπλων, των ρούχων, των κήπων και των σπιτιών, σε μεγάλο βαθμό πάνω σε βάση «καν’ το μόνος σου».
Προειδοποιεί όμως ότι δεν μπορούμε να προχωρήσουμε με μια πλήρως παραγωγική τεχνολογία αν αυτή αναπόφευκτα «Λος Αντζελοποιήσει» ολόκληρη τη Γη, δηλητηριάσει τα στοιχεία, καταστρέψει όλη την άγρια ζωή και μολύνει το αίμα με την αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών και εντομοκτόνων. Αυτό, γράφει, είναι το βέβαιο αποτέλεσμα της τεχνολογικής επιχείρησης που διεξάγεται με το εχθρικό πνεύμα της κατάκτησης της φύσης και με κύριο στόχο το χρήμα. Προσθέτει ότι πολλές εταιρείες —και ακόμη περισσότερο οι μέτοχοί τους— είναι απίστευτα τυφλές στα ίδια τους τα υλικά συμφέροντα, επειδή το κέρδος ταυτίζεται αποκλειστικά με το χρήμα και όχι με το πραγματικό κέρδος μιας ζωής με αξιοπρέπεια και κομψότητα σε όμορφο περιβάλλον.
Ο Γουάτς αμφιβάλλει ότι η διόρθωση αυτής της ανευθυνότητας μπορεί να γίνει με νόμους· λέει ότι οι περισσότεροι νόμοι έχουν τόσο μικρή σχέση με τη ζωή όσο το χρήμα με τον πλούτο. Αυτό που χρειάζεται είναι ταυτόχρονα πιο απλό και πιο δύσκολο: οι χρηματιστές, οι τραπεζίτες και οι μέτοχοι πρέπει να γίνουν πραγματικοί άνθρωποι και να αναρωτηθούν τι ακριβώς θέλουν από τη ζωή. Πρέπει να συνέλθουν. Για τον Γουάτς αυτό σημαίνει να βιώσουμε την ύπαρξή μας ως ζωντανοί οργανισμοί και όχι ως «προσωπικότητες» που παίζουν κάποιο τεχνητό σενάριο. Ο άνθρωπος και ο κόσμος είναι μία ενιαία φυσική διαδικασία, όπως η δίνη σε σχέση με το ποτάμι, κι όμως συμπεριφερόμαστε σαν εισβολείς και πλιατσικολόγοι. Το σώμα είναι ένας χορευτικός σχηματισμός ενέργειας που υπάρχει μόνο σε συνεργασία με μυριάδες άλλα σχήματα — ζώα, φυτά, έντομα, βακτήρια, ορυκτά, υγρά και αέρια. Δεν ήρθαμε στον κόσμο· βγήκαμε από αυτόν, όπως το κλαδί από το δέντρο. Η ρίζα της σύγχυσης του χρήματος με τον πλούτο είναι η ψευδαίσθηση του ξεχωριστού εγώ: το εγώ, όπως και το χρήμα, είναι έννοια, σύμβολο, ακόμη και αυταπάτη — όχι βιολογική διαδικασία ή φυσική πραγματικότητα.
Σχόλια