Η ευημερία, η παγκόσμια δικαιοσύνη και η προστασία της φύσης αποτελούσαν για την οικονομολόγο και δημοσιογράφο Μπάρμπαρα Γουόρντ (Barbara Ward) αλληλένδετους στόχους, που απαιτούσαν συνεργασία πέρα από τα εθνικά σύνορα. Το δοκίμιο του Aeon παρουσιάζει την εξέλιξη αυτής της σκέψης, από τη μεταπολεμική οικονομική ανασυγκρότηση έως τη διαμόρφωση της διεθνούς περιβαλλοντικής πολιτικής. Παράλληλα, εξετάζει μια ουσιαστική αντίφαση: η επιδίωξή της για ισότητα συνυπήρξε επί χρόνια με την πεποίθηση ότι η Δύση έπρεπε να καθοδηγεί τον υπόλοιπο κόσμο.
Γεννημένη το 1914 σε βρετανική οικογένεια με κουακερικές και καθολικές καταβολές, η Γουόρντ σπούδασε στο Παρίσι και στην Οξφόρδη, όπου αποφοίτησε το 1935 από το πρόγραμμα πολιτικής, φιλοσοφίας και οικονομικών. Το 1939 άρχισε να γράφει για τις διεθνείς υποθέσεις στο The Economist, ενώ αργότερα δίδαξε στο Harvard και στο Columbia. Τα βιβλία, οι διαλέξεις και οι επαφές της με ηγέτες και τον ΟΗΕ τής έδωσαν επιρροή σε μια εποχή κατά την οποία οι γυναίκες είχαν περιορισμένη παρουσία στη δημόσια συζήτηση.
Η εμπειρία της στην τότε Χρυσή Ακτή, όπου έζησε για τέσσερα χρόνια, τη συνέδεσε άμεσα με την αποαποικιοποίηση. Το 1957, προσκεκλημένη του Κουάμε Νκρούμα (Kwame Nkrumah), μίλησε στους πρώτους φοιτητές της ανεξάρτητης Γκάνας για την ανάπτυξη, τη διεθνή συνεργασία και την ειρήνη. Υποστήριζε επίσης το σχέδιο για το φράγμα του Βόλτα, συμμεριζόμενη την ελπίδα ότι θα ενίσχυε την οικονομική ανεξαρτησία της χώρας. Ωστόσο, ενώ αναγνώριζε τις οικονομικές ζημιές της αποικιοκρατίας, αντιμετώπιζε άκριτα ορισμένες από τις τεχνικές και πολιτισμικές κληρονομιές της.
Για τη Γουόρντ, η φτώχεια υπονόμευε τις κοινωνίες και τροφοδοτούσε πολιτική αστάθεια, ενώ οι ανισότητες που είχε δημιουργήσει η αποικιοκρατία δυσκόλευαν την αυτόνομη ανάπτυξη των νέων κρατών. Πρότεινε διεθνή οικονομικό σχεδιασμό, αντλώντας έμπνευση από το Σχέδιο Μάρσαλ για τη μεταπολεμική Ευρώπη. Στα μέτρα που υποστήριζε περιλαμβάνονταν η εκπαίδευση τοπικών ειδικών, η μεταφορά πλεονασμάτων τροφίμων, ευνοϊκότεροι εμπορικοί όροι και ένας φόρος 1% στο εθνικό εισόδημα για χρηματοδοτική βοήθεια. Θεωρούσε την αναδιανομή τόσο υλικό συμφέρον των πλούσιων χωρών όσο και ηθική υποχρέωσή τους.
Αυτές οι προτάσεις συνοδεύονταν, όμως, από μια πατερναλιστική αντίληψη της ανάπτυξης. Η Γουόρντ υπέθετε ότι οι μεταποικιακές κοινωνίες επιθυμούσαν να ακολουθήσουν τη δυτική εκβιομηχάνιση και χρειάζονταν δυτική καθοδήγηση για να το πετύχουν. Η καθολική πίστη της ενίσχυε την έμφαση στην ανθρώπινη ισότητα και αλληλεγγύη, αλλά την οδηγούσε επίσης να αποδίδει ιδιαίτερη ηθική αυθεντία στη χριστιανική Δύση. Όπως επισημαίνει το δοκίμιο, αυτή η ιεράρχηση περιόριζε τον ενεργό ρόλο άλλων κοινωνιών και υποβάθμιζε τις δικές τους παραδόσεις.
Η διαστημική εποχή έδωσε στη σκέψη της ένα νέο πλαίσιο: τη Γη ως κοινό, εύθραυστο τόπο ζωής. Στις διαλέξεις της το 1965, με τίτλο Spaceship Earth, χρησιμοποίησε τη μεταφορά του πλανήτη ως διαστημοπλοίου με περιορισμένους πόρους, την οποία είχε ήδη διατυπώσει ο Μπακμίνστερ Φούλερ (Buckminster Fuller). Υποστήριζε ότι η τεχνολογική διασύνδεση είχε φέρει την ανθρωπότητα πιο κοντά, χωρίς αντίστοιχη πρόοδο στην ηθική και πολιτική συνεργασία. Το εθνικό συμφέρον και η κρατική ανεξαρτησία, κατά την άποψή της, δεν επαρκούσαν για την αντιμετώπιση κοινών πλανητικών προβλημάτων.
Στη δεκαετία του 1970, η Γουόρντ χρησιμοποίησε τον όρο «βιώσιμη ανάπτυξη» για να συνδέσει την οικονομική ευημερία με την αποφυγή περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Αναγνώριζε την ανάγκη των φτωχότερων χωρών να χρηματοδοτήσουν υγεία, εκπαίδευση και κοινωνικές υπηρεσίες, αλλά και τις επιπτώσεις της κατανάλωσης στις πλούσιες κοινωνίες. Παρότι απέρριπτε την απαισιοδοξία όσων αμφισβητούσαν τα κυρίαρχα μοντέλα ανάπτυξης, συμμεριζόταν την ανησυχία για τα οικολογικά όρια. Πίστευε ότι οι οικονομικοί και περιβαλλοντικοί στόχοι μπορούσαν να συμβιβαστούν μέσα από συλλογική, υπεύθυνη δράση.
Η προσέγγισή της αποτυπώθηκε στην έκθεση Only One Earth: The Care and Maintenance of a Small Planet, που συνέγραψε με τον επιστήμονα Ρενέ Ντιμπός (René Dubos) για τη διάσκεψη του ΟΗΕ στη Στοκχόλμη το 1972. Για την προετοιμασία της συγκέντρωσε απόψεις 152 επιστημόνων, διπλωματών, εκπροσώπων της βιομηχανίας και άλλων ενδιαφερομένων από 58 χώρες. Το κείμενο εξέταζε τρόπους περιορισμού της ρύπανσης, της κατανάλωσης και της εξόρυξης, διατηρώντας την προοπτική οικονομικής ανάπτυξης. Οι επιστήμονες, υποστήριζε, έπρεπε να παρέχουν τα δεδομένα για τεκμηριωμένες αποφάσεις, χωρίς να αντικαθιστούν τους πολιτικούς.
Η διεθνής συνεργασία αποδείχθηκε δυσκολότερη στην πράξη. Οι προτάσεις της για αναδιανομή, έλεγχο της ρύπανσης, πολεοδομία, γεωργία και ειρηνική επίλυση διαφορών έμειναν σε μεγάλο βαθμό στα χαρτιά, καθώς τα κράτη δεν ήταν πρόθυμα να περιορίσουν την κυριαρχία τους. Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η Γουόρντ επέκρινε την αδυναμία του ΟΗΕ να μετατρέπει τις περιβαλλοντικές δεσμεύσεις σε δράση. Έστρεψε έτσι περισσότερο την προσοχή της στην ενημέρωση και κινητοποίηση της κοινωνίας, θεωρώντας ότι οι θεσμοί χρειάζονταν μια κοινότητα πολιτών που να στηρίζει την πλανητική συνεργασία.
Στα μεταγενέστερα γραπτά της περιόρισε την έμφαση στον χριστιανισμό ως θεμέλιο της παγκόσμιας ενότητας και αναγνώρισε περισσότερο τις τοπικές προτιμήσεις των μεταποικιακών κοινωνιών. Η οικολογική αλληλεξάρτηση έγινε ισχυρότερη βάση της πολιτικής της σκέψης, χωρίς αυτό να ακυρώνει τις προηγούμενες δυτικοκεντρικές παραδοχές της. Η Γουόρντ πέθανε το 1981, αφήνοντας ένα σχέδιο διεθνούς δικαιοσύνης που παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό ανεκπλήρωτο. Η σημερινή σημασία του, σύμφωνα με το δοκίμιο, βρίσκεται στη σύνδεση της ανισότητας, της περιβαλλοντικής υποβάθμισης και της παγκόσμιας διακυβέρνησης ως προβλημάτων που χρειάζονται κοινή αντιμετώπιση.
Σχόλια