Το The Marginalian επανεξετάζει το κλασικό βιβλίο του Άλαν Γουάτς (Alan Watts) «The Wisdom of Insecurity» του 1951 για να αναδείξει έναν κεντρικό ισχυρισμό: το μόνο πραγματικό αντίδοτο στον φόβο είναι η αδιαίρετη παρουσία στην παρούσα στιγμή, και αυτή ακριβώς η παρουσία καθιστά δυνατές την ελευθερία και την αγάπη.
Το δοκίμιο πλαισιώνει το επιχείρημα με την παρατήρηση της Χάνα Άρεντ ότι η αφοβία είναι αυτό που επιζητεί η αγάπη και υπάρχει μόνο σε μια γαλήνη που δεν μπορεί να κλονιστεί από αναμενόμενα μελλοντικά γεγονότα, άρα ο μόνος έγκυρος χρόνος είναι το παρόν. Παραθέτει επίσης τη φράση του Λέοντος Τολστόι ότι η μελλοντική αγάπη δεν υπάρχει· η αγάπη είναι μόνο παρούσα δραστηριότητα. Και τα δύο απηχούν, όπως σημειώνεται, μια στοιχειώδη αλήθεια των ανατολικών πνευματικών παραδόσεων: η ελευθερία από τον φόβο, όπως κάθε ελευθερία, είναι δυνατή μόνο μέσα στο παρόν.
Ο Γουάτς ξεκινά από αυτό που αποκαλεί διχασμένο νου, τον διαχωρισμό ανάμεσα σε ένα εσωτερικό «εγώ» και την εξωτερική πραγματικότητα που έχει καλλιεργήσει ο δυτικός πολιτισμός. Για τον διχασμένο νου, ελευθερία μοιάζει να είναι ο βαθμός στον οποίο μπορεί κανείς να επιβληθεί στον κόσμο, και μοίρα ο βαθμός στον οποίο ο κόσμος του επιβάλλεται. Για τον ολόκληρο νου όμως, γράφει, δεν υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στο «εγώ» και τον κόσμο· υπάρχει μία μόνο διαδικασία που ενεργεί, η οποία σηκώνει το μικρό δάχτυλο και δημιουργεί σεισμούς.
Έπειτα διακρίνει την ελευθερία από τη συνηθισμένη επιλογή. Οι επιλογές είναι συνήθως αποφάσεις που κινητοποιούνται από την ηδονή και τον πόνο, με στόχο να οδηγήσουν το «εγώ» στην ηδονή και να το βγάλουν από τον πόνο. Ωστόσο οι καλύτερες ηδονές είναι εκείνες που δεν σχεδιάζουμε, και το χειρότερο μέρος του πόνου είναι η αναμονή του ή η προσπάθεια να του ξεφύγουμε όταν έρθει. Το αίσθημα ότι δεν είμαστε ελεύθεροι, υποστηρίζει ο Γουάτς, πηγάζει από την προσπάθεια να κάνουμε αδύνατα πράγματα, όπως να σχεδιάσουμε έναν τετράγωνο κύκλο ή να διαχωριστούμε από τα συναισθήματά μας. Αυτά δεν είναι εμπόδια στην ελευθερία, αλλά οι όροι της.
Κεντρική αντίφαση εμφανίζεται όταν κάποιος ενεργεί για να είναι ευτυχισμένος στο μέλλον. Όσο περισσότερο οι πράξεις στρέφονται προς μελλοντικές απολαύσεις, τόσο λιγότερο ικανός γίνεται ο άνθρωπος να απολαύσει οποιαδήποτε ευχαρίστηση τώρα, γιατί όλες οι απολαύσεις είναι παρούσες. Ο Γουάτς σημειώνει ότι δεν μπορεί κανείς ταυτόχρονα να ακούει τα κύματα και να σκέφτεται αν απολαμβάνει να τα ακούει. Το δοκίμιο συγκρίνει αυτή τη θέση με την παρατήρηση του Αλμπέρ Καμύ ότι η πραγματική γενναιοδωρία προς το μέλλον συνίσταται στο να δίνουμε τα πάντα στο παρόν.
Ο Γουάτς απορρίπτει επίσης τη ντετερμινιστική ιδέα ότι οι πράξεις μας κινητοποιούνται από «ασυνείδητους μηχανισμούς» και επομένως δεν είναι ελεύθερες. Αυτό, λέει, είναι άλλο ένα παράδειγμα διχασμένου νου: η διαφορά ανάμεσα στο «εγώ» και τους μηχανισμούς είναι ψευδαίσθηση, επειδή ο πραγματικός άνθρωπος ως οργανισμός σε σχέση με το σύμπαν είναι αυτή η ίδια η κινητοποίηση, όχι κάτι που κινείται από αυτήν. Τα γεγονότα μοιάζουν αναπόφευκτα μόνο εκ των υστέρων· οι προβλέψιμες ακολουθίες μπορεί να δείχνουν συνέπεια και όχι αιτιοκρατία, με τη συμπαντική διαδικασία να ενεργεί ελεύθερα και αυθόρμητα κάθε στιγμή.
Για τον Γουάτς, το αίσθημα του εγκλωβισμού γεννιέται από την προσπάθεια να ξεφύγουμε από ό,τι είναι παρόν. Όταν εμφανίζεται ψυχικός πόνος, η συνηθισμένη παρόρμηση είναι να βγάλουμε το «εγώ» από τον πόνο καταφεύγοντας σε ένα ποτό, μια ουσία ή ακατάσχετη περιήγηση στην οθόνη. Αυτή η φυγή κινητοποιείται από τον φόβο, και μόλις ο νους κινητοποιηθεί από τον φόβο παύει να είναι ελεύθερος. Η διατύπωσή του είναι απόλυτη: όσο ο νους πιστεύει στη δυνατότητα διαφυγής από ό,τι είναι αυτή τη στιγμή, δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία.
Η ελευθερία που αναδύεται από την αποδοχή της παρούσας στιγμής είναι και το θεμέλιο της αγάπης. Ο αδιαίρετος νους, γράφει ο Γουάτς, αντιλαμβάνεται την εμπειρία ως ενότητα και τον κόσμο ως τον εαυτό του, μια κατάσταση που συνήθως θα ονομαζόταν αγάπη. Η αγάπη είναι η οργανωτική και ενοποιητική αρχή που κάνει τον κόσμο σύμπαν και την κατακερματισμένη μάζα κοινότητα· εκδηλώνεται στην πράξη όταν ο νους είναι ολόκληρος. Σε αυτή τη θεώρηση, ελευθερία δεν είναι ο έλεγχος των εξωτερικών συνθηκών αλλά η ολόψυχη συμμετοχή στην πραγματικότητα, και η αγάπη είναι η καθαρότερη έκφρασή της.
Σχόλια