Ο Αυστριακός ψυχίατρος και επιζών του Ολοκαυτώματος Βίκτορ Φρανκλ (Viktor Frankl), γεννημένος στις 26 Μαρτίου 1905 και αποβιώσας στις 2 Σεπτεμβρίου 1997, παραμένει γνωστός κυρίως για το βιβλίο του «Το νόημα της ζωής» (Man’s Search for Meaning), που εκδόθηκε το 1946. Πρόκειται για έναν ψυχολογικό στοχασμό πάνω σε όσα του δίδαξε η φρικτή εμπειρία του Άουσβιτς σχετικά με τον πρωταρχικό σκοπό της ζωής: την αναζήτηση νοήματος, η οποία κράτησε ζωντανούς όσους επέζησαν.
Για τον Φρανκλ, το νόημα προέρχεται από τρεις πιθανές πηγές: τη σκόπιμη εργασία, την αγάπη και το θάρρος απέναντι στη δυσκολία. Εξετάζοντας την «εντατικοποίηση της εσωτερικής ζωής» που βοήθησε τους κρατούμενους να παραμείνουν ζωντανοί, αναγνωρίζει την υπερβατική δύναμη της αγάπης. Όπως γράφει, η αγάπη ξεπερνά κατά πολύ το φυσικό πρόσωπο του αγαπημένου και βρίσκει το βαθύτερο νόημά της στην πνευματική του υπόσταση, ανεξάρτητα από το αν είναι παρών ή ακόμη και εν ζωή.
Ο Φρανκλ περιγράφει ένα συγκλονιστικό παράδειγμα από τη δική του ζωή: ενώ δούλευε σε ένα χαντάκι μέσα στο γκρίζο ξημέρωμα της Βαυαρίας, συνομιλούσε σιωπηλά με τη σύζυγό του, η οποία τελικά σκοτώθηκε στα στρατόπεδα. Μέσα στην απελπισία του επικείμενου θανάτου ένιωσε το πνεύμα του να διαπερνά το σκοτάδι και άκουσε ένα νικηφόρο «Ναι» ως απάντηση στο ερώτημα για την ύπαρξη ενός τελικού σκοπού. Εκείνη τη στιγμή άναψε ένα φως σε μια μακρινή αγροικία και, λίγο αργότερα, ένα πουλί κάθισε μπροστά του. Η αίσθηση της παρουσίας της αγαπημένης του ήταν τόσο έντονη που ένιωθε πως μπορούσε να την αγγίξει.
Το χιούμορ, σύμφωνα με τον Φρανκλ, είναι «ένα ακόμη από τα όπλα της ψυχής στον αγώνα για αυτοσυντήρηση». Προσφέρει μια απόσταση και την ικανότητα να υψωθεί κανείς πάνω από οποιαδήποτε κατάσταση, έστω και για λίγα δευτερόλεπτα. Ακόμη και μέσα σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπου ο πόνος είναι πανταχού παρών, είναι δυνατό να ασκηθεί κανείς στην «τέχνη της ζωής» αναπτύσσοντας την αίσθηση του χιούμορ.
Απέναντι στο ερώτημα αν ο άνθρωπος μπορεί να ξεφύγει από την επίδραση του περιβάλλοντός του, ο Φρανκλ απαντά από την εμπειρία του πως ο άνθρωπος διατηρεί ένα κατάλοιπο πνευματικής ελευθερίας ακόμη και κάτω από τρομερές συνθήκες ψυχικής και σωματικής πίεσης. «Όλα μπορούν να αφαιρεθούν από έναν άνθρωπο εκτός από ένα πράγμα: το τελευταίο από τα ανθρώπινα δικαιώματα — να επιλέγει τη στάση του σε οποιεσδήποτε συνθήκες, να επιλέγει τον δικό του δρόμο». Κάθε μέρα, κάθε ώρα, προσφέρεται η ευκαιρία να αποφασίσει κανείς αν θα υποταχθεί στις δυνάμεις που απειλούν να του στερήσουν τον εαυτό του ή αν θα διατηρήσει την εσωτερική του ελευθερία.
Ο Φρανκλ αναγνωρίζει τον πόνο ως αναπόσπαστο κομμάτι όχι μόνο της ύπαρξης αλλά και μιας ζωής με νόημα. Χωρίς πόνο και θάνατο, λέει, η ανθρώπινη ζωή δεν μπορεί να είναι πλήρης. Ο τρόπος με τον οποίο αποδέχεται κανείς τη μοίρα του και τα βάσανά της δίνει την ευκαιρία να προσθέσει βαθύτερο νόημα στη ζωή του. Μπορεί να παραμείνει γενναίος, αξιοπρεπής και ανιδιοτελής ή, στον πικρό αγώνα για αυτοσυντήρηση, να χάσει την ανθρώπινη αξιοπρέπειά του και να γίνει σαν ζώο. Αυτή η επιλογή, υποστηρίζει, αποφασίζει αν κάποιος είναι «άξιος των παθημάτων του».
Ως ψυχίατρος των κρατουμένων, ο Φρανκλ διαπίστωσε ότι ο σημαντικότερος παράγοντας για την καλλιέργεια ενός «εσωτερικού κρατήματος» ήταν να μάθουν οι άνθρωποι να κρατούν στον νου τους κάποιον μελλοντικό στόχο. Επικαλείται τον Νίτσε: «Όποιος έχει ένα “γιατί” να ζει, μπορεί να αντέξει σχεδόν κάθε “πώς”».
Αυτό που χρειαζόταν, γράφει, ήταν μια θεμελιώδης αλλαγή στάσης απέναντι στη ζωή: να σταματήσουμε να ρωτάμε τι περιμένουμε εμείς από τη ζωή και να σκεφτούμε τι περιμένει η ζωή από εμάς. Η απάντηση δεν βρίσκεται στα λόγια και τον διαλογισμό, αλλά στη σωστή δράση και τη σωστή συμπεριφορά. Η ζωή σημαίνει τελικά να αναλαμβάνει κανείς την ευθύνη να βρει τη σωστή απάντηση στα προβλήματά της.
Τα καθήκοντα αυτά, και επομένως το νόημα της ζωής, διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο και από στιγμή σε στιγμή. Έτσι, είναι αδύνατο να οριστεί το νόημα της ζωής με γενικό τρόπο. Κάθε κατάσταση είναι μοναδική και απαιτεί διαφορετική απόκριση· άλλοτε χρειάζεται δράση, άλλοτε περισυλλογή και άλλοτε απλώς αποδοχή της μοίρας.
Ο Φρανκλ υπογραμμίζει επίσης ότι η ανθρώπινη καλοσύνη μπορεί να βρεθεί σε όλες τις ομάδες, ακόμη και σε εκείνες που συνολικά θα ήταν εύκολο να καταδικαστούν. Δεν υπάρχουν «άγγελοι» και «διάβολοι»· υπάρχουν δύο «φυλές» ανθρώπων, οι έντιμοι και οι ανέντιμοι, και διεισδύουν σε όλες τις κοινωνικές ομάδες.
Το δεύτερο μισό του βιβλίου παρουσιάζει τη μέθοδο της υπαρξιακής ανάλυσης που ο Φρανκλ ονόμασε «λογοθεραπεία», θεραπεύοντας την ψυχή μέσω της καλλιέργειας της ικανότητας για μια ζωή με νόημα. Η ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης βρίσκεται στην υπευθυνότητα, και η κατηγορική προσταγή της λογοθεραπείας είναι: «Ζήσε σαν να ζούσες ήδη για δεύτερη φορά και σαν να είχες ενεργήσει την πρώτη φορά τόσο λανθασμένα όσο πρόκειται να ενεργήσεις τώρα».
Ο Φρανκλ έγραψε το βιβλίο σε εννέα συνεχόμενες ημέρες, αρχικά με πρόθεση να το δημοσιεύσει ανώνυμα.
Τέλος, συμβουλεύει τους φοιτητές του να μη στοχεύουν στην επιτυχία: η επιτυχία, όπως και η ευτυχία, δεν μπορεί να επιδιωχθεί, αλλά έρχεται ως ακούσια παρενέργεια της αφοσίωσης σε έναν σκοπό μεγαλύτερο από τον εαυτό μας.
Σχόλια