Σχεδόν μισό αιώνα μετά τον θάνατό του, ο Άλαν Γουάτς (Alan Watts) εξακολουθεί να αγγίζει τους αναγνώστες μέσα από μια διάλεξη του 1960 με τίτλο «Love of Waters», την οποία αναδεικνύει τώρα το The Marginalian. Η ομιλία συμπεριλήφθηκε στον μεταθανάτιο τόμο Zen Rascal και γράφτηκε από το στούντιο του Γουάτς: μια πλωτή βιβλιοθήκη πάνω σε ένα παλιό φέριμποτ δεμένο στην προκυμαία του Σοσαλίτο, ακριβώς βόρεια του Σαν Φρανσίσκο. Εκεί στρέφεται στον ωκεανό όχι ως σκηνικό, αλλά ως τρόπο σκέψης για τον χρόνο, τη συνείδηση και το νόημα του να είναι κανείς ζωντανός.
Το κείμενο ξεκινά με ένα μακρύ εξελικτικό τόξο. Πριν από τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια, σημειώνει, η χημεία στις υδροθερμικές πηγές του πυθμένα του κόσμου έτρεμε με την υπόσχεση της συνείδησης και η ύλη ξεκινούσε τη μακρά μεταβολική πορεία της προς τον νου. Υπονοεί ότι τα αλμυρά μας κύτταρα ίσως θυμούνται πώς η ζωή βγήκε από τις λιμνούλες της παλίρροιας, σκαρφάλωσε στα δέντρα και ύστερα κατέβηκε για να ζήσει κάτω από έναν θόλο συνάψεων που τον ζωντανεύει η «ωκεάνια λαχτάρα» να δώσουμε νόημα στη θνητότητα. Η Ρέιτσελ Κάρσον εμφανίζεται ως συγγενής μάρτυρας: αντικρίζοντας τον ανοιχτό ωκεανό, έγραψε, μπορεί να νιώσουμε την αβέβαιη αίσθηση μιας παγκόσμιας αλήθειας που βρίσκεται ακριβώς πέρα από την αντίληψή μας.
Για τον Γουάτς, ο ρυθμός των κυμάτων είναι μια άλλη τάξη χρόνου. Χτυπά, αλλά δεν είναι χρόνος ρολογιού ή ημερολογίου· δεν έχει βιασύνη. Επειδή ο ρυθμός αυτός παραμένει ίδιος εδώ και εκατομμύρια χρόνια, μας βγάζει από τον κόσμο των «ανελέητα χτυπώντων ρολογιών». Τα ρολόγια, παρατηρεί, μοιάζουν πάντα να παρελαύνουν, και οι στρατοί δεν παρελαύνουν παρά μόνο προς τον όλεθρο. Η κίνηση των κυμάτων δεν μετρά τις μέρες μας ούτε ζυγίζει ό,τι απομένει. Εναρμονίζεται με την αναπνοή και γίνεται, όπως λέει, «η ανάσα της αιωνιότητας», όπως ο Βράχμα της ινδικής μυθολογίας που εισπνέει και εκπνέει κόσμους ατέλειωτα.
Ο Γουάτς περιγράφει επίσης πώς τα απόβλητα και η στέρηση του πολιτισμού μεταμορφώνονται μέσα σε αυτό που αποκαλεί «ευεργετική παρουσία της θάλασσας». Νωρίς το πρωί και προς το βράδυ, όταν ο ουρανός και το νερό γίνονται αβέβαια και το διάστημα αποκτά οπαλίζουσα όψη, το ακατάστατο χάος από υπόστεγα και παλιατζίδικα γίνεται μαγικό. Οι άσπρες κραυγές των γλάρων, τα σχέδια των καταρτιών, των σχοινιών και των αγκυροβολημένων σκαφών του φέρνουν στον νου μακρινά λιμάνια και ονειρεμένα ταξίδια. Είναι μια ποιητική διάσταση, αλλά ο Γουάτς επιμένει ότι δεν αναιρεί τη σκληρότερη πραγματικότητα του ωκεανού.
Το παράδοξο, όπως το παρουσιάζει, είναι ότι κάτω από τη φωτεινή επιφάνεια υπάρχει «η σκοτεινή υπόθεση της θήρευσης»: άνθρωποι και πουλιά εναντίον ψαριών, ψάρια εναντίον ψαριών. Η ζωή συνεχίζεται μέσα από τον επώδυνο μετασχηματισμό της μιας μορφής σε άλλη. Ο γλάρος δεν είναι άρπαγας, γράφει, γιατί το να είναι ζωντανός είναι το ίδιο πράγμα με το να τρώει καβούρια. Τα θαλασσοπούλια είναι μετασχηματισμοί ψαριών· οι άνθρωποι μετασχηματισμοί σιταριού, κοτόπουλων και βοδιών. Η αγάπη για την τροφή είναι η αγωνία της τροφής. Το να αντιτίθεται κανείς στο αδιαχώριστο της ηδονής και του πόνου, της ζωής και του θανάτου, σημαίνει ότι αντιτίθεται στην ίδια την ύπαρξη — αν και παραδέχεται ότι δεν μπορούμε να μην αντιδρούμε όταν έρθει η ώρα, γιατί η αντίρρηση στον πόνο είναι πόνος.
Αυτό οδηγεί τον Γουάτς στο τίμημα της ανθρώπινης αυτοσυνείδησης. Το ανθρώπινο ζώο μπορεί να σταθεί έξω από τον εαυτό του και να σχολιάσει τη ζωή, αλλά έτσι αυτοεξορίστηκε από τη ζωή και τη βρήκε ξένη. Παίζει με τις λέξεις: ίσως πρέπει να φέρνουμε αντίρρηση σε ό,τι γίνεται αντικείμενο. Θα μπορούσαμε αντίθετα να «υποταχθούμε στη ζωή» αντί να της φέρνουμε αντίρρηση; Τα ψάρια και οι γλάροι δεν φιλοσοφούν· δεν δείχνουν κανένα σημάδι ότι βρίσκουν την ύπαρξή τους προβληματική και δεν κάνουν διαλέξεις μεταξύ τους για καθήκοντα ή για τη μετά θάνατον ζωή. Για τον Γουάτς, το λάθος μας —η πτώση του ανθρώπου— είναι ότι θεωρούμε το επιπλέον κύκλωμα της συνείδησης, το μέρος που ξέρει ότι ξέρει, ως τον ουσιαστικό μας εαυτό.
Παρομοιάζει την αυτοσυνείδηση με την αντίθεση αντίχειρα και δείκτη. Είναι διαφοροποιημένοι, αλλά όχι χωρισμένοι· ο αντίχειρας δεν αιωρείται στον αέρα δίπλα στο χέρι. Στις ρίζες τους ενώνονται, όπως στις ρίζες μας είμαστε ενωμένοι με όλο το υποκείμενο της φύσης. Το πρόβλημα, υποστηρίζει, είναι ότι η συνείδησή μας έχει γίνει πολύ επιφανειακή, σαν όλη η αίσθηση να βρισκόταν στις άκρες των δαχτύλων και όχι στην παλάμη. Τα σχόλιά μας για τη ζωή δεν εξισορροπούνται από τη σαφή αίσθηση του τι είμαστε. Αν ήμασταν τόσο χωρικά απομακρυσμένοι από τη Γη όσο ένα άτομο ενός πορτοκαλιού από ένα άλλο, γράφει, θα βρισκόμασταν κάπου έξω κοντά στη Σελήνη.
Ο Γουάτς καταλήγει σε μια απάντηση στην καρτεσιανή αφαίρεση: η φύση δεν είναι μια μεγάλη αφαίρεση, όπως ακριβώς ένα πορτοκάλι δεν είναι αφαίρεση από τα μόριά του. Γι’ αυτό αγαπά τον ωκεανό. Είναι, λέει, το πιο δύσκολο κομμάτι της φύσης να το καταστρέψεις με τα εμβλήματα και τα συμπτώματα της αποσυνδεδεμένης ανθρώπινης συνείδησης. Είναι ένα περιβάλλον όπου μπορεί να ξυπνήσει η επίγνωση των ριζών μας, και όπου το διάστημα —πραγματικό χάρη στο φως και το χρώμα— μπορεί να ιδωθεί να ενώνει τα πράγματα αντί να τα χωρίζει. Η τελευταία του ανακάλυψη είναι προσωπική: το χτύπημα στον τοίχο του διαστήματος και της συνείδησης ήταν η ίδια του η καρδιά.
Σχόλια