Στις 29 Μαρτίου 1516, η Γερουσία της Βενετίας ψήφισε τη δημιουργία του πρώτου «γκέτο» στον κόσμο. Όλοι οι Εβραίοι που ζούσαν τότε στην πόλη —καθώς και όσοι θα έρχονταν αργότερα— διατάχθηκαν να μετακομίσουν αμέσως σε ένα μικρό νησί στο βορειοανατολικό τμήμα της πόλης, τη συνοικία Cannaregio, σε μια περιοχή γνωστή ως geto novo.
Το μέρος δεν ήταν καθόλου ελκυστικό. Είχε χρησιμοποιηθεί παλαιότερα ως χώρος απόρριψης απορριμμάτων για το κοινοτικό χυτήριο χαλκού, ενώ αργότερα μετατράπηκε σε κατοικίες για εργάτες. Όταν οι Εβραίοι της Βενετίας αναγκάστηκαν να εγκατασταθούν εκεί, το μέρος έμοιαζε περισσότερο με φυλακή: όλες οι πόρτες και τα παράθυρα που έβλεπαν προς τα έξω σφραγίστηκαν, χτίστηκαν επιπλέον τοίχοι για να κλείσει η πρόσβαση στο νερό, και τοποθετήθηκαν δύο στιβαρές σιδερένιες πύλες στα άκρα της γέφυρας που οδηγούσε στο Cannaregio. Οι πύλες έκλειναν το ηλιοβασίλεμα και άνοιγαν το πρωί με το χτύπημα της καμπάνας marangona, ενώ τέσσερις φρουροί —πληρωμένοι από τους ίδιους τους Εβραίους— περιπολούσαν τα κανάλια «μέρα και νύχτα».
Δεν ήταν η πρώτη φορά που Εβραίοι περιορίζονταν σε ξεχωριστή συνοικία. Στη Γαλλία και στα γερμανικά εδάφη, οι εβραϊκές κοινότητες ζούσαν ήδη σε καθορισμένες γειτονιές επί σχεδόν 300 χρόνια. Ακόμη και η ίδια η Βενετία είχε υποχρεώσει τους Εβραίους της αποικίας της στην Κρήτη, στον Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο), να ζουν σε ξεχωριστή περιοχή από τον 13ο αιώνα.
Αυτό που έκανε το βενετσιάνικο Γκέτο ξεχωριστό ήταν το όνομά του. Η λέξη geto δεν είχε καμία σχέση με τους Εβραίους. Προερχόταν από το ρήμα gettare, που σημαίνει «ρίχνω» ή «χυτεύω», και ήταν απλώς η τοπική ονομασία για το χυτήριο —και κατ' επέκταση για τον σκουπιδότοπο δίπλα του. Αλλά ακόμη και αφού η βενετσιάνικη κυβέρνηση μετακίνησε το χυτήριο αλλού, οι άνθρωποι συνέχισαν να αποκαλούν την περιοχή με το παλιό της όνομα. Όταν εγκαταστάθηκαν οι Εβραίοι, το νησί έδωσε το όνομά του στον θεσμό του διαχωρισμού — όπως σήμερα χρησιμοποιούμε τον «Λευκό Οίκο» για να αναφερθούμε τόσο στο κτίριο όσο και στη διοίκηση που εδρεύει εκεί.
Αυτό ήταν σημαντικό. Πριν από τότε, οι εβραϊκές συνοικίες είχαν πολλά διαφορετικά ονόματα (Judenstraße, Judengasse, Juiverie κ.λπ.), αλλά κανένα δεν είχε περάσει στην κοινή γλώσσα ως τρόπος περιγραφής του διαχωρισμού καθαυτού. Το «γκέτο» ήταν διαφορετικό. Ακριβώς επειδή η λέξη χρησιμοποιούνταν μετωνυμικά, μπορούσε να περιγράψει οποιονδήποτε εβραϊκό διαχωρισμό οπουδήποτε.
Γύρω στο 1562, οι άνθρωποι άρχισαν να αποκαλούν την εβραϊκή συνοικία της Ρώμης «γκέτο»· λιγότερο από δέκα χρόνια αργότερα, ιδρύθηκε ένα άλλο «γκέτο» στη Φλωρεντία. Η λέξη συνέχισε να εξαπλώνεται μέχρι τις παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης.
Μετά την κατάργηση του εβραϊκού διαχωρισμού στην Ιταλία, στον απόηχο των ναπολεόντειων εισβολών, η λέξη «γκέτο» εφαρμόστηκε ακόμη ευρύτερα. Μεταφέρθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες στα τέλη του 19ου αιώνα για να περιγράψει τη φτώχεια και την επισφάλεια οποιασδήποτε μεταναστευτικής ομάδας. Μετά τη ναζιστική εισβολή στην Πολωνία τον Σεπτέμβριο του 1939, εφαρμόστηκε με τρομακτική ισχύ σε τόπους αιχμαλωσίας και γενοκτονίας. Ακόμη και σήμερα, οι σημασίες της πολλαπλασιάζονται — χρησιμοποιείται για να στιγματίσει τον «άλλον» ή για να διεκδικήσει μια χαμένη δύναμη.
Όλα αυτά τα «γκέτο» κατάγονται από τη Βενετία.
Η ίδρυση του Γκέτο δεν ήταν αποτέλεσμα ενός μακροπρόθεσμου σχεδίου. Ήταν ένας συμβιβασμός που προέκυψε από μια περίοδο σύγχυσης, πειραματισμού και αποτυχίας — μια προσπάθεια εξισορρόπησης των φαινομενικά ασυμβίβαστων απαιτήσεων της θρησκευτικής προκατάληψης και της οικονομικής ανάγκης.
Οι Εβραίοι ήταν ήδη γνώριμη παρουσία στη βενετσιάνικη λιμνοθάλασσα από τον 10ο αιώνα, αλλά ως περαστικοί έμποροι. Στα μέσα του 14ου αιώνα, ένα νέο κύμα Εβραίων μεταναστών άρχισε να φτάνει από τη Γερμανία. Αυτοί οι ebrei Tedeschi (Γερμανοί Εβραίοι) δεν ήταν επισκέπτες αλλά πρόσφυγες, που είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους από τα κύματα διώξεων που εξαπέλυσε ο Μαύρος Θάνατος. Εγκαταστάθηκαν πρώτα στο Μέστρε, απέναντι από τη λιμνοθάλασσα, και βρήκαν τη θέση τους ως ενεχυροδανειστές — καθώς οι Χριστιανοί απαγορευόταν να δανείζουν ο ένας στον άλλον με τόκο.
Όταν η οικονομία της Βενετίας κατέρρευσε μετά τον καταστροφικό πόλεμο με τη Γένοβα, η πόλη χρειαζόταν φθηνή πίστωση και έθεσε τον πραγματισμό πάνω από την προκατάληψη: το 1382 πρόσφερε σε όποιον τραπεζίτη θα μείωνε τα επιτόκια το δικαίωμα να ζήσει στην πόλη για πέντε χρόνια. Σχεδόν όλοι όσοι ανταποκρίθηκαν ήταν Εβραίοι.
Μόλις όμως η Βενετία ανέκαμψε, η «ανάγκη» για ανεκτικότητα μειώθηκε και η προκατάληψη επανεμφανίστηκε: το 1397 οι Εβραίοι διατάχθηκαν να φύγουν. Ωστόσο, η κυβέρνηση συνειδητοποίησε γρήγορα ότι ήταν σχεδόν αδύνατο να τα βγάλει πέρα χωρίς αυτούς — οι απλοί άνθρωποι εξακολουθούσαν να χρειάζονται τα μικρά δάνεια. Οι Εβραίοι βρήκαν τρόπο να παρακάμψουν την απαγόρευση: μετά τις 15 ημέρες παραμονής τους στη Βενετία, περνούσαν με βάρκα στο Μέστρε για λίγο και επέστρεφαν, διατηρώντας έτσι σχεδόν μόνιμη παρουσία χωρίς «επίσημη» διαμονή.
Η κατάσταση άλλαξε δραματικά με τους Ιταλικούς Πολέμους, που ξεκίνησαν το 1494. Μετά την καταστροφική ήττα στη μάχη του Ανιαντέλο στις 14 Μαΐου 1509, ο έλεγχος της Βενετίας στην ενδοχώρα κατέρρευσε και εκατοντάδες Εβραίοι πρόσφυγες κατέκλυσαν την πόλη. Η κυβέρνηση προσπάθησε να τους διώξει, αλλά οι τρομαγμένοι πρόσφυγες αρνήθηκαν να φύγουν.
Η πίεση για εκδίωξη μεγάλωνε —με θρησκευτικούς κήρυκες όπως ο Φρα Ρουφίν Λοβάτο να προτείνουν ακόμη και τη λεηλασία των Εβραίων— αλλά ακόμη και οι πιο ένθερμοι επικριτές παραδέχονταν ότι οι Εβραίοι τραπεζίτες ήταν απαραίτητοι σε καιρό κρίσης. Ο χρονικογράφος Μαρίν Σανούδο ο Νεότερος, αν και παραπονιόταν για τον «μεγάλο αριθμό» Εβραίων στους δρόμους, αναγνώριζε ότι δεν μπορούσε να πει τίποτα επειδή «τους χρειάζονται».
Η λύση του διαχωρισμού προτάθηκε εκ νέου από τον Τζόρτζιο Έμο στις 23 Απριλίου 1515, με πρόταση περιορισμού των Εβραίων στη Τζουντέκα. Οι Εβραίοι διαμαρτυρήθηκαν έντονα, φοβούμενοι επιθέσεις από τους μισθοφόρους που στάθμευαν εκεί. Η πρόταση απορρίφθηκε προσωρινά, αλλά η αρχή του διαχωρισμού παρέμεινε.
Τον επόμενο χρόνο, υπό την απειλή νέας εισβολής και με αυξημένο δημόσιο άγχος, ο πατρίκιος Ζακαρία Ντολφίν παρουσίασε νέα πρόταση: οι Εβραίοι να μεταφερθούν στο νησί geto novo. Παρά την έντονη αντίθεση της εβραϊκής κοινότητας, το Κολλέγιο ενέκρινε την πρόταση και στις 29 Μαρτίου 1516 η Γερουσία επιβεβαίωσε την απόφαση. Μέχρι τις 25 Ιουλίου, όλοι οι Εβραίοι της Βενετίας βρίσκονταν στο geto novo.
Το Γκέτο δεν προοριζόταν ποτέ να είναι κάτι περισσότερο από ένα προσωρινό μέτρο. Αλλά η επιμονή του πολέμου και η απροθυμία της κυβέρνησης να ιδρύσει monte di pietà στη Βενετία το διατήρησαν.
Με την παρακμή της βενετσιάνικης τύχης, δημιουργήθηκαν ακόμη δύο γκέτο —το Ghetto Vecchio (1541) και το Ghetto Nuovissimo (1633)— για να φιλοξενήσουν Εβραίους μετανάστες από την Ιβηρική χερσόνησο, των οποίων η συμμετοχή στο διεθνές εμπόριο στήριζε ολοένα περισσότερο την παραπαίουσα εμπορική θέση της Βενετίας. Το Γκέτο καταργήθηκε οριστικά μόνο μετά την άφιξη του Ναπολέοντα το 1797.
Το Γκέτο ήταν εξαρχής τόπος αποκλεισμού, αλλά ποτέ ερμητικά σφραγισμένο. Η ίδια του η ύπαρξη βασιζόταν στην αναγκαιότητα της ανταλλαγής, της αλληλεπίδρασης, ακόμη και της συνύπαρξης. Η αγορά πιστώσεων και αργότερα το διεθνές εμπόριο απαιτούσαν συνεχή επικοινωνία μεταξύ Εβραίων και Χριστιανών. Το ίδιο ίσχυε και για την πολιτιστική ζωή: στη Βενετία, όπου οι ουμανιστές ενδιαφέρονταν για τα εβραϊκά όσο και για τα λατινικά και τα ελληνικά, η ανταλλαγή ιδεών ήταν αναπόφευκτη.
Το Γκέτο μάς υπενθυμίζει έτσι το παράδοξο που βρίσκεται στην καρδιά κάθε μορφής κοινωνικού αποκλεισμού: κάθε προσπάθεια περιθωριοποίησης μιας κοινότητας γεννιέται από δεσμούς που συνδέουν — και μιλά πιο εύγλωττα για τις αποτυχίες εκείνων που περιθωριοποιούν παρά για τις «διαφορές» που επικαλούνται.
Το πιο ισχυρό μάθημα του Γκέτο για την εποχή μας βρίσκεται στην τυχαιότητα του. Ο δρόμος προς την ίδρυση του δεν διανύθηκε με μεγάλα βήματα, αλλά με διστακτικά μικρά βήματα — μικρές, σταδιακές αποφάσεις, καθεμία από τις οποίες αμφισβητήθηκε και όλες έμοιαζαν προσωρινές. Σε οποιοδήποτε στάδιο, θα μπορούσε να είχε σταματήσει. Η Βενετία θα μπορούσε να έχει αλλάξει πορεία.
Σήμερα, ο αντισημιτισμός βρίσκεται και πάλι σε άνοδο. Προχωρά με μικρά βήματα —ένα γκράφιτι, μια κραυγή, μια τυχαία επίθεση στον δρόμο— βήματα που λέμε στον εαυτό μας ότι είναι μεμονωμένα. Αλλά η Βενετία δείχνει πού οδηγούν αυτά τα βήματα — και μας υπενθυμίζει ότι καθένα από αυτά μπορεί, και πρέπει, να αντιμετωπιστεί.
Σχόλια