Ο Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) υποδέχεται τον κοινωνικό στοχαστή και συγγραφέα Dougald Hine, πρώην δημοσιογράφο του BBC, συνιδρυτή του Dark Mountain Project και του School Called Home, και συγγραφέα του βιβλίου «At Work in the Ruins». Η συζήτηση κινείται γύρω από το τέλος της νεωτερικότητας, το πένθος για το μέλλον που θεωρούσαμε δεδομένο, τη θέση της αφήγησης και της τέχνης σε συνθήκες κατάρρευσης, αλλά και τη δυνατότητα να εργαστούμε με νόημα μέσα στα ερείπια.
Ο Hine διαβάζει ένα απόσπασμα από το βιβλίο του: μια βραδιά μετεωριτών στις αρχές του 2020, όταν ο μικρός γιος του εύχεται ένα πυροσβεστικό όχημα. Ο ίδιος περιγράφει το δίχτυ εξόρυξης που μας περιβάλλει με αντικείμενα που μοιάζουν να ξεπηδούν μαγικά από το έδαφος. Στο απόσπασμα συνδέει την ενηλικίωση με μια τελετουργική συνάντηση με τη θνητότητα και καταλήγει ότι ενήλικος σημαίνει να ζεις σε εγρήγορση για τις συνέπειες και να γνωρίζεις το κόστος της ύπαρξής σου.
Ο Χέιγκενς ρωτά γιατί ο προφορικός λόγος τον άγγιξε περισσότερο από την ανάγνωση. Ο Hine απαντά ότι πέρασε τη ζωή του ανάμεσα σε αφηγητές και έμαθε να εμπιστεύεται τον τρόπο που η αφήγηση μας βοηθά να κατοικήσουμε τον κόσμο. Αναφέρει έναν αφηγητή από το Ουζμπεκιστάν που συνάντησε ο φίλος του Alan Garner: ο άνθρωπος εκπαιδεύτηκε από τα οκτώ έως τα σαράντα του πριν του επιτραπεί να πει μια ιστορία μπροστά σε κοινό. Αυτό, λέει, δείχνει ότι σε πολλούς πολιτισμούς η αφήγηση ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου, όχι ψυχαγωγία.
Ο Hine υποστηρίζει ότι οι ιστορίες δεν χρειάζεται να είναι χαρούμενες· χρειάζεται να έχουν έλξη νοήματος και να μας επιτρέπουν να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας. Αναφέρει τη φράση της καλλιτέχνιδας Lydia Catterall ότι μπορείς να είσαι ευγνώμων για κάτι που δεν θα μπορούσες ποτέ να είχες ζητήσει, και το παράδειγμα του Nick Cave, ο οποίος μετά τον θάνατο του γιου του μοιράστηκε δημόσια το πένθος του και βοήθησε άλλους να σπάσουν την απομόνωση της απώλειας.
Σύμφωνα με τον Hine, πολλοί άνθρωποι που ασχολούνται βαθιά με τη μετακρίση έφτασαν εκεί μέσα από προσωπική τραγωδία ή θλίψη. Ο ίδιος περιγράφει μια πιο ήπια διαδρομή: εγκατέλειψε σχεδόν τυχαία μια πρώιμη καριέρα στο BBC και αναγκάστηκε να αναρωτηθεί τι αξίζει να κάνει στη ζωή του. Από εκεί βρέθηκε σε μια πορεία όπου η περιβαλλοντική κρίση, την οποία γνώριζε ήδη από τα χρόνια του Τσερνόμπιλ και της Συνόδου της Γης, συνδέθηκε με ευρύτερα ερωτήματα νοήματος.
Ο Hine τονίζει ότι το πένθος δεν είναι συνταγή ούτε προϋπόθεση, αλλά κάτι που οι περισσότεροι θα συναντήσουν. Η σύγχρονη δυτική κουλτούρα, λέει, είναι φοβική απέναντι στον θάνατο· αντίθετα, σχεδόν όλοι οι παλαιότεροι πολιτισμοί ήξεραν καλύτερα να πενθούν. Αναφέρει τη μελέτη της Ellie Robbins για την καταστολή του θρήνου στην αρχαία Αθήνα πριν από την ίδρυση της αθηναϊκής δημοκρατίας, και σημειώνει ότι ίσως ακόμη ζούμε με τις συνέπειες αυτής της καταστολής.
Ο Hine υποστηρίζει ότι η νεωτερικότητα είναι θεμελιωμένη πάνω σε ερείπια, καθώς άνθρωποι που έμοιαζαν με εμάς κατέστρεφαν άλλους κόσμους στο όνομα της προόδου. Παραθέτει τους ανθρωπολόγους Mario Blazer και Marisol de la Cadena, που λένε ότι η συζήτηση για το Ανθρωπόκαινο μοιάζει στους ιθαγενείς με τη στιγμή που οι ισχυροί συνειδητοποιούν ότι και ο δικός τους κόσμος μπορεί να τελειώσει. Χρησιμοποιεί την εικόνα του Bruno Latour για το αεροπλάνο που δεν μπορεί να προσγειωθεί ούτε στο παγκόσμιο ούτε στο τοπικό, παρά μόνο να έρθει «κάτω στη Γη».
Εξηγεί γιατί απομακρύνθηκε από τη συζήτηση για την κλιματική αλλαγή. Δεν ήταν οδηγία για όλους, αλλά προσωπική διαπίστωση ότι η πολιτικοποίηση της επιστήμης καθιστούσε όλο και πιο δύσκολο να τεθούν τα ευρύτερα ερωτήματα. Η τέχνη, λέει, δεν είναι εργαλείο επικοινωνίας ούτε φτηνό διαφημιστικό γραφείο· είναι κάτι πιο παράξενο και λιγότερο εργαλειακό. Η κλιματική αλλαγή θέτει ερωτήματα που η κλιματική επιστήμη δεν μπορεί να απαντήσει, όπως αν βρεθήκαμε σε αυτό το χάος από ατυχία της ατμοσφαιρικής χημείας ή εξαιτίας ενός τρόπου σχέσης με τον κόσμο.
Ο Hine διακρίνει τη δουλειά των επιστημόνων από την επιστήμη ως ιδεολογικό κατασκεύασμα. Αφηγείται πώς μετά τον Νεύτωνα οι πρώτοι ντεϊστές προσπάθησαν να αντικαταστήσουν την εύθραυστη ανθρώπινη κρίση με την υπόσχεση του υπολογισμού, ελπίζοντας ότι δεν θα υπήρχε πια τίποτα για να πολεμήσουν. Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε, λέει, στον περιβαλλοντισμό της δεκαετίας του 1990, όταν αποφασίσαμε να αφήσουμε στην άκρη τα ερωτήματα νοήματος και να παρουσιάσουμε μόνο δεδομένα, με την προσδοκία ότι όλοι θα άλλαζαν.
Παρά την κριτική του, ο Hine δεν απορρίπτει την επιστήμη. Περιγράφει τέσσερις εργασίες για μια εποχή τελειωμάτων: διάσωση όσων καλών μπορούμε να πάρουμε μαζί μας, πένθος για όσα δεν θα καταφέρουμε να σώσουμε, διάκριση για όσα δεν ήταν ποτέ τόσο καλά όσο λέγαμε, και μάζεμα των νημάτων που θεωρήθηκαν ξεπερασμένα. Αναφέρει ότι ο Richard Smith, πρώην εκδότης του British Medical Journal, εφάρμοσε αυτές τις τέσσερις εργασίες στην ιατρική σε βιβλιοκριτική του. Προσθέτει ότι η ανασυγκρότηση τοπικών δεξιοτήτων, όπως έλεγε ο Ivan Illich, είναι η καλύτερη προετοιμασία για τους κόσμους που έρχονται.
Ο όρος «εμπλεκόμενη παράδοση» προέρχεται από τη φίλη του Rebecca Bandt, νοσηλεύτρια εντατικής. Αυτή παρατήρησε τρεις στάσεις σε οικογένειες ασθενών: άρνηση και φυγή, εμμονική προσκόλληση στα δεδομένα, και μια σπανιότερη στάση παρουσίας χωρίς ψευδαισθήσεις βεβαιότητας. Ο Hine βλέπει εδώ ένα πρότυπο για την εποχή μας. Ως παράδειγμα αναφέρει το βιβλίο «Ignition» της Maura O'Connor, η οποία εκπαιδεύτηκε ως δασοπυροσβέστρια και έμαθε χρήσιμες δεξιότητες δίπλα σε ανθρώπους με διαφορετική μόρφωση και πολιτική τοποθέτηση, βρίσκοντας σεβασμό, συνεργασία και νόημα στην πρώτη γραμμή της φωτιάς.
Ο Hine προτείνει να στρέψουμε την προσοχή από τη μελλοντική «μη κατοικήσιμη Γη» στην τωρινή έλλειψη κατοικήσιμου κόσμου, ιδίως για τους νέους. Παραθέτει τον David Fleming: τα πράγματα που μας κάνουν να ζωντανεύουμε είναι συχνά ταπεινά και ελαφριά, ενώ τα πράγματα που «χρειαζόμαστε» για να συμμετέχουμε στη σύγχρονη κοινωνία έχουν το μεγάλο αποτύπωμα. Στο School Called Home, που διευθύνει με τη σύντροφό του, προωθεί τη λογική των θεσμών που ξεκινούν από το τραπέζι της κουζίνας: μικρές συγκεντρώσεις, σχέσεις γειτονιάς, πειράματα όπως το Spencer Street Folk School και το Sand River Community Farm.
Στους νέους 18 έως 25 ετών, λέει, δεν δίνει εύκολες συμβουλές· προτιμά να ακούει πώς είναι να είσαι σε αυτή την ηλικία. Αναγνωρίζει ότι είναι αιχμάλωτοι της νεωτερικότητας μέσα σε εκπαιδευτικούς θεσμούς που τους προετοιμάζουν για έναν κόσμο που δεν θα υπάρξει. Τον βοήθησε, νέος, να βρει λίγους αξιόπιστους ενήλικες που έδειχναν άλλον τρόπο να είσαι ενήλικος, όπως ο Alistair Macintosh με το «Soil and Soul». Στην ερώτηση για το μαγικό ραβδί, απαντά με την εικόνα του Martin Shaw για διακοπή του διαδικτύου για έναν μήνα και με την ιδέα ενός «12 βημάτων» για ολόκληρο τον πολιτισμό.
Κλείνει με την υπενθύμιση ότι κανείς δεν ξέρει πώς τελειώνει αυτή η ιστορία και ότι είναι εξαιρετικά απίθανο να δούμε το τέλος του ανθρώπινου πειράματος στη διάρκεια της ζωής μας. Αυτό δεν μειώνει το μέγεθος του προβλήματος, αλλά επιτρέπει να συμμετέχουμε χωρίς εγγύηση. Όπως γράφτηκε στο Dark Mountain Manifesto, υπάρχει μια ελπίδα πέρα από την ελπίδα, μονοπάτια προς τον άγνωστο κόσμο που βρίσκεται πέρα από το τέλος του κόσμου όπως τον ξέραμε.
Σχόλια