Στη δεύτερη εμφάνισή του στο The Great Simplification, ο ψυχίατρος, νευροεπιστήμονας και φιλόσοφος Ίαν ΜακΓκίλκριστ (Iain McGilchrist) συνομιλεί με τον Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) για το πώς η έρευνά του για τα δύο ημισφαίρια μπορεί να εφαρμοστεί στην καθημερινή ζωή. Ο Χέιγκενς υπενθυμίζει ότι στην προηγούμενη συζήτηση είχαν αναλύσει τη θεωρία του ΜακΓκίλκριστ: το αριστερό ημισφαίριο αναλαμβάνει τον αναλυτικό, στενό, κατηγορικό τρόπο σκέψης, ενώ το δεξί βλέπει το όλον, το πλαίσιο και τις σχέσεις.
Σε αυτή τη συνομιλία, ο ΜακΓκίλκριστ προχωρά σε διάγνωση του σύγχρονου πολιτισμού και προτείνει όχι λίστες λύσεων, αλλά αλλαγή του τρόπου που βλέπουμε τον κόσμο. Όταν ο Χέιγκενς τον ρωτά ποια διάγνωση θα έδινε στον πολιτισμό ως ασθενή, ο ΜακΓκίλκριστ απαντά ότι θα έβλεπε έναν άνθρωπο αγχώδη, καταθλιπτικό, υπερδιεγερμένο και δυσαρεστημένο, παγιδευμένο σε μια εικόνα του εαυτού και του κόσμου πολύ φτωχότερη από την πραγματικότητα. Εξηγεί ότι η κουλτούρα μας εξαρτάται υπερβολικά από την αριστερή ημισφαιρική σκέψη και γίνεται ναρκισσιστική, όχι απαραίτητα από έμφυτη αλαζονεία, αλλά επειδή χάνει την ευρύτερη, σχεσιακή εικόνα της ζωής. Διευκρινίζει πως δεν μιλά για άθροισμα ατομικών διαγνώσεων, αλλά για μια ολιστική ανάγνωση της κοινωνίας.
Ο ΜακΓκίλκριστ χρησιμοποιεί την αναλογία της ψυχοθεραπείας: ο θεραπευτής μπορεί να δει νωρίς τι χρειάζεται ο ασθενής, όμως ο ασθενής δεν το ακούει μέχρι να φτάσει στη δική του στιγμή ενόρασης. Το ίδιο ισχύει για τον πολιτισμό: οι άνθρωποι ζητούν εύκολες λύσεις, αλλά τα μεγάλα προβλήματα είναι πολύπλοκα συστήματα, όχι μηχανισμοί με απλή σχέση αιτίου-αποτελέσματος. Αυτό που χρειάζεται, λέει, είναι μια μετατόπιση προοπτικής, όπως στην εικόνα της πάπιας-κουνελιού, όπου το ίδιο σχήμα αποκτά ξαφνικά άλλο νόημα.
Επικαλείται τη διάκριση ανάμεσα στο «τι» κάνουμε και στο «πώς» το κάνουμε: το δεξί ημισφαίριο ενδιαφέρεται για τον τρόπο, την πρόθεση και το πνεύμα μιας πράξης. Ο ΜακΓκίλκριστ αναφέρεται στην πυραμίδα αξιών του Max Scheler, όπου στη βάση βρίσκεται η ισχύς, πιο πάνω οι αξίες της ζωής —γενναιοδωρία, μεγαλοψυχία, θάρρος— μετά το ωραίο, το αγαθό και το αληθινό, και στην κορυφή οι πνευματικές ή ιερές αξίες. Ο σύγχρονος κυνικός αφηγηματισμός, λέει, αντιστρέφει αυτή την πυραμίδα: θεωρεί ότι το ιερό και οι ηθικές αξίες επινοήθηκαν για να ελέγχουν τους πολλούς, και ότι στο τέλος μετρά μόνο η δύναμη. Ο ίδιος πιστεύει το αντίθετο. Επιμένει ότι η ανθρωπότητα δεν χρειάζεται περισσότερη ισχύ, αλλά περισσότερη σοφία, γιατί η ισχύς χωρίς σοφία δεν μπορεί παρά να καταστρέψει εμάς και τον κόσμο.
Η προσοχή, σύμφωνα με τον ΜακΓκίλκριστ, είναι ηθική πράξη: ο τρόπος που διαθέτουμε τη συνείδησή μας καθορίζει τι βλέπουμε και τι αποκλείουμε. Ο καπιταλιστικός πολιτισμός και η τεχνολογία, ειδικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η τεχνητή νοημοσύνη, αιχμαλωτίζουν την προσοχή για να αποκτήσουν χρήμα και ισχύ. Αυτό αλλάζει τις αξίες και την ηθική μας, όχι μόνο τις συνήθειές μας. Ο ΜακΓκίλκριστ προτείνει να αναρωτηθεί κανείς: «Τι με εμποδίζει να δω ο τρόπος που σκέφτομαι συνήθως;» και «τι έβλεπαν άλλοι πολιτισμοί που εμείς δεν βλέπουμε πια;».
Στη συζήτηση για τη σχέση ισχύος και ζωής, ο ΜακΓκίλκριστ σημειώνει ότι οι πολιτισμοί που κατέρρευσαν είχαν κοινά χαρακτηριστικά: υλική ή εδαφική υπερεπέκταση και απομάκρυνση του ανθρώπου από διαχειρίσιμες κοινότητες. Όταν οι αποφάσεις γίνονται αφηρημένες και θεωρητικές, κυριαρχεί το αριστερό ημισφαίριο. Αναφέρει ότι στην τέχνη της Ελλάδας και της Ρώμης μπορεί να εντοπιστεί αυτή η αλλαγή. Δεν το βλέπει απλώς ως μεταδοτικό ιό από άτομο σε άτομο, αλλά ως συνολικό όραμα μιας κοινωνίας και των ηγετών της, που διαμορφώνει τη ζωή όλων.
Ο ΜακΓκίλκριστ διακρίνει τρεις τρόπους απόκρισης. Ο πρώτος, που οι περισσότεροι θεωρούν σημαντικότερο, είναι οι μεγάλες κυβερνητικές και διακυβερνητικές πρωτοβουλίες· όμως, όπως λέει, συχνά έχουν οδηγήσει στον πλουτισμό ομάδων εξουσίας χωρίς ουσιαστική αλλαγή. Ο δεύτερος αφορά μικρές εστίες, σαν μιτοχόνδρια, που καλλιεργούν τώρα διαφορετική εκπαίδευση, κοινωνική σύνδεση και γεωργία. Ο τρίτος και κατ’ αυτόν ο μόνος που πρέπει να συμβεί είναι η εσωτερική αλλαγή: να αρχίσουμε να εξετάζουμε τις αξίες μας, να αφήσουμε ό,τι βλάπτει και να στραφούμε προς το καλό, το αληθινό και το ωραίο. Υπενθυμίζει ότι κάθε κίνημα, όσο μεγάλο κι αν γίνει, ξεκινά από έναν μικρό σπόρο.
Απαντώντας στον Χέιγκενς για το αν η στάση του Zen οδηγεί σε παθητικότητα, ο ΜακΓκίλκριστ εξηγεί ότι το να είσαι πάντα παραγωγικός μπορεί να είναι αντιπαραγωγικό και ότι η ηρεμία δεν είναι παραίτηση. Οι αγρανάπαυλες, λέει, είναι δημιουργικές: όταν κλείνει ο στενός προβολέας του αριστερού ημισφαιρίου, το δεξί μπορεί να κάνει ευρύτερες συνδέσεις. Αναφέρεται στη διάκριση μεταξύ άγνοιας και «μη-γνώσης»: το να μην ξέρεις την απάντηση για το νόημα της ζωής μπορεί να είναι σοφότερο από μια απλοϊκή διατύπωση. Η αλήθεια, λέει, είναι ασυμπτωτική, δεν μπορεί να κατοχυρωθεί, αλλά την προσεγγίζουμε διαρκώς.
Για την επιστήμη, ο ΜακΓκίλκριστ τη θεωρεί πολύτιμη και απαραίτητη, αλλά επισημαίνει ότι δεν μπορεί να απαντήσει σε όλα. Η αγάπη, η ομορφιά, το δέος, η μουσική και η φιλία είναι πραγματικά χωρίς να μετριούνται εργαστηριακά· η μέτρηση ορμονών δεν είναι μέτρηση της αγάπης. Τα πράγματα αυτά δεν είναι παράλογα, αλλά υπέρ-ορθολογικά. Απορρίπτει επίσης την ιδέα ότι ο καθένας έχει τη δική του αλήθεια: το ότι δεν υπάρχει μία μόνο διατύπωση δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει αλήθεια, όπως διαφορετικές εκτελέσεις ενός μουσικού έργου μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο πιστές.
Ο ΜακΓκίλκριστ ασκεί κριτική στην έννοια του «κυρίαρχου ατόμου» όταν νοείται ως αποκομμένου εγωισμού. Ο εαυτός, λέει, δεν πρέπει να καταργηθεί, αλλά να χάσει τον εγωισμό του και να αναγνωρίσει τη σχεσιακή του φύση, όπως τα πετράδια στο δίχτυ του Ίντρα που καθρεφτίζουν όλα τα άλλα. Για τις μακροπρόθεσμες κοινωνικές δομές, θεωρεί ότι μικρές ομάδες, περίπου στο μέγεθος που περιγράφει ο Dunbar, επιτρέπουν εμπιστοσύνη και λογοδοσία. Προσθέτει ότι η εγγύτητα στη γη και στον φυσικό κύκλο δεν είναι μόνο ωφέλιμη για εμάς, αλλά αποκαθιστά μια σχέση που λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις.
Παρά τη σοβαρότητα της διάγνωσης, ο ΜακΓκίλκριστ εντοπίζει λόγους ελπίδας: οι προβλέψεις για το μέλλον είναι αβέβαιες, οι άνθρωποι κινητοποιούνται όταν δυσκολεύουν τα πράγματα, και οι νέοι είναι πιο ανοιχτοί στη γλώσσα του ιερού και του θείου. Ο ίδιος πιστεύει ότι το σύμπαν έχει κατεύθυνση, σχεσιακότητα και δημιουργικότητα, και ότι η ζωή επιταχύνει την ανταπόκριση σε αξίες, σκοπό και νόημα. Αυτό δεν το βλέπει ως ανθρώπινη επινόηση, αλλά ως κάτι που ανακαλύπτουμε. Κλείνει λέγοντας ότι όποιος δει αυτή την αλλαγή προοπτικής δεν μπορεί πια να τη δει αλλιώς, και ο Χέιγκενς τον ευχαριστεί ως στοχαστή που συμπυκνώνει ζωτικά ερωτήματα για το μέλλον.
Σχόλια