Ο Μασανόμπου Φουκουόκα (Masanobu Fukuoka) υπήρξε Ιάπωνας γεωργός και φιλόσοφος που έγινε γνωστός για τη «φυσική γεωργία» και την αναβλάστηση ερημοποιημένων εκτάσεων. Γεννήθηκε στις 2 Φεβρουαρίου 1913 και πέθανε στις 16 Αυγούστου 2008. Υποστήριξε καλλιεργητικές μεθόδους χωρίς άροση, χωρίς ζιζανιοκτόνα και χωρίς φυτοφάρμακα, διαμορφώνοντας μια προσέγγιση που συχνά αποκαλείται «φυσική γεωργία» ή «γεωργία του τίποτα».
Γεννήθηκε στο Ίγιο της περιφέρειας Έχιμε, δεύτερος γιος ενός μορφωμένου και εύπορου γαιοκτήμονα. Σπούδασε σε γεωργική σχολή του νομού Γκίφου και εκπαιδεύτηκε ως μικροβιολόγος και γεωπόνος, με ειδίκευση στη φυτοπαθολογία. Το 1934 εργάστηκε ως επιθεωρητής γεωργικών προϊόντων στο τελωνείο της Γιοκοχάμα. Το 1937 νοσηλεύτηκε με πνευμονία και, κατά τη διάρκεια της ανάρρωσης, βίωσε μια βαθιά πνευματική εμπειρία που τον έκανε να αμφισβητήσει τη σύγχρονη «δυτική» γεωργική επιστήμη. Παραιτήθηκε αμέσως από τη θέση του και επέστρεψε στο οικογενειακό κτήμα στο νησί Σικόκου.
Από το 1938 άρχισε να πειραματίζεται με βιολογικούς εσπεριδοειδώνες. Εγκατέλειψε, μεταξύ άλλων, το κλάδεμα σε μια έκταση εσπεριδοειδών, με αποτέλεσμα τα δέντρα να προσβληθούν από έντομα και τα κλαδιά να μπλεχτούν. Όπως έλεγε, αυτή η εμπειρία του έμαθε τη διαφορά ανάμεσα στη φύση και τη μη παρέμβαση.
Οι προσπάθειές του διακόπηκαν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν εργάστηκε σε γεωργικό πειραματικό σταθμό στην περιφέρεια Κότσι. Μετά τον πόλεμο, ο πατέρας του έχασε το μεγαλύτερο μέρος της γης λόγω της μεταπολεμικής μεταρρύθμισης της γης και έμεινε με ένα πολύ μικρό χωράφι ρυζιού και τους λοφώδεις εσπεριδοειδώνες. Το 1947 ο Φουκουόκα επανέλαβε με επιτυχία τη φυσική γεωργία, καλλιεργώντας ρύζι και κριθάρι χωρίς άροση.
Το 1975 εκδόθηκε το βιβλίο του The One-Straw Revolution, που μεταφράστηκε στα αγγλικά το 1978 και έγινε το πιο γνωστό έργο του· έχει μεταφραστεί σε πάνω από 20 γλώσσες και έχει πουλήσει περισσότερα από ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Από το 1979 ταξίδεψε εκτενώς σε όλο τον κόσμο, δίνοντας διαλέξεις, σπέρνοντας σπόρους και βοηθώντας στην αναβλάστηση υποβαθμισμένων περιοχών. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, η οικογένειά του έστελνε κάθε χρόνο στο Τόκιο περίπου 6.000 κιβώτια εσπεριδοειδών, συνολικού βάρους περίπου 90 τόνων.
Η φιλοσοφία του, γνωστή στα ιαπωνικά ως shizen nōhō, βασίζεται στην αναγνώριση της πολυπλοκότητας των ζωντανών οργανισμών που διαμορφώνουν ένα οικοσύστημα και στη σκόπιμη αξιοποίησή της. Ο Φουκουόκα έβλεπε τη γεωργία όχι μόνο ως μέσο παραγωγής τροφής αλλά και ως αισθητική και πνευματική στάση ζωής, με τελικό στόχο «την καλλιέργεια και την τελείωση των ανθρώπων». Οι τέσσερις αρχές της φυσικής γεωργίας είναι ότι δεν χρειάζονται άροση ή μηχανήματα, ούτε έτοιμα λιπάσματα ή κομπόστ, ούτε βοτάνισμα με καλλιέργεια ή ζιζανιοκτόνα, ούτε φυτοφάρμακα – μόνο ελάχιστη καταστολή των ζιζανίων με ελάχιστη διατάραξη του εδάφους.
Ο Φουκουόκα επανεφηύρε και εξέλιξε τη χρήση των πήλινων σβόλων σπόρων, μια αρχαία πρακτική κατά την οποία οι σπόροι αναμειγνύονται, συχνά με χούμο ή κομπόστ, και τυλίγονται σε πηλό σε μικρές μπάλες. Η μέθοδος χρησιμοποιείται σήμερα συχνά στην «αντάρτικη κηπουρική» για τη γρήγορη σπορά σε περιορισμένες ή ιδιωτικές εκτάσεις.
Ταξίδεψε στη Σομαλία, την Αιθιοπία, την Ινδία, την Τανζανία, το Βιετνάμ και την Ελλάδα, μεταξύ άλλων, για να σπείρει σπόρους σε ερήμους και υποβαθμισμένα εδάφη. Το 1998 επισκέφθηκε την Ελλάδα για να βοηθήσει σε σχέδια αναβλάστησης 10.000 εκταρίων γύρω από τη λίμνη Βεγορίτιδα στην Πέλλα και στην παραγωγή ταινίας για τη μεγάλη προσπάθεια με τις σβόλους σπόρων.
Έλαβε σημαντικές διακρίσεις, όπως το βραβείο Desikottam του πανεπιστημίου Visva-Bharati και το βραβείο Ramon Magsaysay για τη δημόσια υπηρεσία στις Φιλιππίνες το 1988, το βραβείο Earth Council το 1997 και μια επιχορήγηση από το Rockefeller Brothers Fund το 1998, την οποία όμως επέστρεψε λόγω προχωρημένης ηλικίας. Στο διεθνές κίνημα βιολογικής γεωργίας θεωρείται μία από τις «πέντε γιγάντιες προσωπικότητες» που το ενέπνευσαν, μαζί με τον Ρούντολφ Στάινερ, τον Χανς Μίλερ, τη λαίδη Εύα Μπάλφουρ και τον Τζ. Ι. Ροντέιλ.
Η υποδοχή του έργου του δεν ήταν χωρίς επιφυλάξεις. Ο Γουέντελ Μπέρι έγραψε στον πρόλογο των αμερικανικών εκδόσεων ότι οι τεχνικές του δεν είναι «άμεσα εφαρμόσιμες στα περισσότερα αμερικανικά αγροκτήματα», αν και πρόσθεσε ότι θα ήταν λάθος να θεωρηθούν άχρηστα τα πρακτικά αποσπάσματα του βιβλίου. Οι τεχνικές αποδείχθηκαν δύσκολο να εφαρμοστούν ακόμη και στα περισσότερα ιαπωνικά αγροκτήματα· στα πρώτα χρόνια μετάβασης από τη συμβατική γεωργία υπάρχουν απώλειες αποδόσεων, τις οποίες ο Φουκουόκα υπολόγιζε στο 10%, ενώ άλλοι, όπως ο Γιοσικάζου Καβαγκούτσι, διαπίστωσαν ότι η αυστηρή τήρηση των μεθόδων οδήγησε σε αποτυχίες καλλιεργειών και απαιτούσε πολλά χρόνια προσαρμογής. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι Τέοντορ Φρίντριχ και Γιόζεφ Κίντσλε του FAO υποστήριξαν ότι η απόρριψη της μηχανοποίησης δεν δικαιολογείται για τη σύγχρονη γεωργική παραγωγή και ότι το σύστημα δεν μπορεί να αλληλεπιδράσει αποτελεσματικά με τα συμβατικά συστήματα. Πιο πρόσφατα, ωστόσο, ο ίδιος ο FAO, μαζί με ερευνητικά πανεπιστήμια και οργανώσεις όπως η Union of Concerned Scientists, διαπίστωσαν ότι η συμβατική βιομηχανική γεωργία βασίζεται σε μη βιώσιμες πρακτικές που αγνοούν τη βασική βιολογία και τις ανάγκες των οικοσυστημάτων.
Πολλές αρχές του Φουκουόκα ενσωματώνονται πλέον σε σύγχρονες μορφές γεωργίας που είναι πιο βιοποικίλες, λιγότερο εξαρτημένες από χημικά και μηχανήματα, και πετυχαίνουν παρόμοιες αποδόσεις ενώ βελτιώνουν την υγεία του εδάφους. Στην Ιαπωνία, όπου είχε λίγους οπαδούς και συνεργάτες, οι επικριτές του σημείωναν ότι ο «εσωτερικός κόσμος και η σύνδεση ανθρώπου-φύσης δεν εξαντλούν την πραγματικότητα» και ότι δεν έδωσε αρκετή προσοχή στις διαπροσωπικές σχέσεις ή την κοινωνία. Η επόμενη γενιά φυσικών γεωργών, με επικεφαλής τον Γιοσικάζου Καβαγκούτσι, απάντησε εν μέρει σε αυτές τις ανησυχίες δημιουργώντας δωρεάν σχολές και ετήσια συνέδρια· σήμερα υπάρχουν πάνω από 40 χώροι μάθησης και περισσότεροι από 900 ενεργοί μαθητές στο ιαπωνικό δίκτυο φυσικής γεωργίας.
Ο Φουκουόκα πέθανε στις 16 Αυγούστου 2008 σε ηλικία 95 ετών, αφήνοντας πίσω του μια κληρονομιά που συνεχίζει να τροφοδοτεί συζητήσεις για τη σχέση γεωργίας, οικοσυστημάτων και ανθρώπινης ζωής.
Σχόλια