Στον Αμαζόνιο του Ισημερινού, μια νέα γενιά αυτοχθόνων καλλιτεχνών χρησιμοποιεί τη ραπ για να υπερασπιστεί το δάσος, τα ποτάμια και τις κοινότητες της απέναντι στις επιπτώσεις των εξορυκτικών δραστηριοτήτων. Οι στίχοι τους αντλούν από προσωπικές εμπειρίες, τις αφηγήσεις των μεγαλύτερων και τους αγώνες για την προστασία των προγονικών τους εδαφών. Η επιλογή να τραγουδούν στις μητρικές τους γλώσσες συνδέει την περιβαλλοντική διεκδίκηση με τη διατήρηση της ταυτότητάς τους, ενώ ορισμένοι προσθέτουν ισπανικούς στίχους για να προσεγγίσουν ευρύτερο κοινό.
Ο 23χρόνος Ουίλαν Γκουαλίνγκα (Willan Gualinga), γνωστός ως Τάκι Σουπάι (Taki Supay), ξεκίνησε στην κοινότητα Σαραγιάκου, στην επαρχία Παστάσα. Τρία χρόνια μετά την πρώτη του εμφάνιση, όταν το άγχος δυσκόλευε ακόμη και την ομιλία του, ανέβηκε στη σκηνή του Rizoma 2026 στην πόλη Πούγιο και άκουσε χιλιάδες ανθρώπους να τραγουδούν τους στίχους του στη γλώσσα Κίτσουα. Το πρώτο του κομμάτι, «Allpamanda kawsay manda jatarishun», καλεί τους ακροατές να ξεσηκωθούν για τη γη και τη ζωή. Όπως εξηγεί, η μουσική τού επιτρέπει να μεταφέρει τη γνώση των προγόνων του και να υπερασπίζεται τον τόπο του.
Οι πιέσεις που περιγράφουν οι μουσικοί αποτυπώνονται και σε στοιχεία της πρωτοβουλίας χαρτογράφησης MapBiomas, τα οποία συγκέντρωσε το EcoCiencia Foundation και παραχώρησε στο Mongabay. Σύμφωνα με αυτά, το 71% της εξορυκτικής δραστηριότητας του Ισημερινού βρίσκεται στην περιοχή του Αμαζονίου και το 44,5% αυτής της δραστηριότητας εντός αυτοχθόνων εδαφών. Παράλληλα, οι παραχωρήσεις για πετρελαϊκή εκμετάλλευση καλύπτουν το 63% των εδαφών των αυτοχθόνων λαών του Αμαζονίου. Οι καλλιτέχνες λένε ότι η δημόσια αντίθεσή τους σε αυτές τις δραστηριότητες τους εκθέτει σε κίνδυνο επιθέσεων ή αντιποίνων.
Ο 19χρόνος Μισαέλ Ελίας Κριόγιο Γκρέφα (Misael Elías Criollo Grefa), γνωστός ως Μίσα17 (Misa17), είναι ο πρώτος ράπερ του αυτόχθονου λαού A’i Cofán στον Ισημερινό. Στο «Ingi Tsampi», που σημαίνει «το δάσος μας» στη γλώσσα A’ingae, μιλά για τη μόλυνση των ποταμών και την καταστροφή του δάσους. Μεγάλωσε στο Ντουρένο, μια κοινότητα που αντιστέκεται επί χρόνια στις δραστηριότητες των Texaco και Petroecuador, και στο βίντεο τιμά τον θείο του, Εδουάρδο Μεντούα (Eduardo Mendúa), υπερασπιστή της γης που δολοφονήθηκε τον Φεβρουάριο του 2023. Μέσα σε έναν μήνα από την κυκλοφορία του, το τραγούδι ξεπέρασε τις 400.000 προβολές στο TikTok και τις 9.000 στο YouTube.
Στην Παστάσα, το ντουέτο Zona Verde συνδέει τη μουσική του με το αίτημα για καθαρό νερό. Το αποτελούν ο Ραούλ Βάργκας (Raúl Vargas), ή Ρομπενμπάν (Robenban), από τον λαό Κίτσουα, και ο Αλεχάντρο Μόγια (Alejandro Moya), ή Νάρουμαν (Naruman), από τον λαό Σουάρ. Οι κοινότητες στη λεκάνη του ποταμού Πούγιο διεκδικούν τον καθαρισμό του μέσω διαδικασίας δικαστικής προστασίας, καθώς τα ανεπεξέργαστα λύματα αποτελούν την κύρια πηγή ρύπανσης. Οι δύο μουσικοί ετοιμάζουν τραγούδι για τις συνέπειες στην υγεία και στον τουρισμό, την κύρια πηγή εισοδήματος των κοινοτήτων τους.
Ο Ρομπενμπάν στράφηκε από τα ερωτικά τραγούδια στη διαμαρτυρία όταν παρακολούθησε την αντίσταση των μεγαλύτερων της κοινότητάς του. Το Zona Verde έχει εμφανιστεί σε πόλεις του Αμαζονίου και στις ακτές του Ισημερινού, ενώ έχει ακροατές στην Κολομβία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι στίχοι του συνδυάζουν Κίτσουα, Σουάρ και ισπανικά· ο Τάκι Σουπάι τραγουδά αποκλειστικά στα Κίτσουα, ενώ ο Μίσα17 χρησιμοποιεί A’ingae, ισπανικούς υπότιτλους και περιστασιακά ισπανικούς στίχους. Ο τελευταίος ελπίζει ότι η ραπ θα ενθαρρύνει τους νεότερους να συνεχίσουν να μιλούν τη γλώσσα του, η οποία κινδυνεύει να χαθεί.
Ανάλογη προσπάθεια κάνει ο 28χρόνος Τσιτσάνου (Tzitzanu), ο οποίος μαθαίνει και χρησιμοποιεί τη γλώσσα Σαπάρα. Το 2001, η UNESCO αναγνώρισε τις πολιτιστικές εκφράσεις αυτού του λαού, που ζει στα σύνορα Ισημερινού και Περού, ως αριστούργημα της προφορικής και άυλης κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Τότε μόνο πέντε άνθρωποι, όλοι άνω των 70 ετών, μιλούσαν άπταιστα τη γλώσσα· σύμφωνα με το ρεπορτάζ, σήμερα απομένει μόνο μία ηλικιωμένη γυναίκα. Ως παιδί, ο Τσιτσάνου συνόδευε τον πατέρα του, δάσκαλο της γλώσσας, σε κοινότητες όπου μοίραζαν βιβλία, λεξικά και εκπαιδευτικά παιχνίδια.
Σήμερα ο Τσιτσάνου χρησιμοποιεί τη ραπ τόσο για τη γλωσσική αναβίωση όσο και για την αντίσταση στις πετρελαϊκές δραστηριότητες. Θεωρεί απαραίτητη τη χρήση περισσότερων γλωσσών ώστε η οπτική της κοινότητάς του να φτάνει και στον έξω κόσμο, ενώ ενθαρρύνει άλλους νέους να ασχοληθούν με τη μουσική. Η πανεπιστημιακή διδάσκουσα και μουσική δημοσιογράφος Κάρλα Βέρα (Carla Vera) εξηγεί στο Mongabay ότι η απήχηση της ραπ συνδέεται με τον άμεσο λόγο της και την παράδοσή της ως μέσου διαμαρτυρίας απέναντι στην καταπίεση.
Για τον Γκουαλίνγκα, η υπεράσπιση του τόπου του συνδέεται με τη δικαστική ιστορία του Σαραγιάκου. Το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε το 2012 ότι το κράτος είχε παραβιάσει τα συλλογικά δικαιώματα της κοινότητας, όταν πετρελαϊκή εταιρεία επιχείρησε να δραστηριοποιηθεί χωρίς διαβούλευση μαζί της. Περισσότερα από 14 χρόνια αργότερα, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, τμήματα της απόφασης παραμένουν ανεκτέλεστα, μεταξύ τους η απομάκρυνση εκρηκτικών από 25.000 εκτάρια κοινοτικής γης. Ο ίδιος ήταν εννέα ετών όταν εκδόθηκε η απόφαση και λέει ότι αυτή η εμπειρία τον ώθησε να αναζητήσει νέους τρόπους ενημέρωσης.
Η παραγωγή μουσικής παραμένει δύσκολη λόγω του κόστους, της έλλειψης εξοπλισμού και της ανάγκης μετακίνησης σε πόλεις με στούντιο, όπως το Πούγιο και το Λάγο Άγκριο. Ο Μίσα17 έχει γράψει 12 κομμάτια, αλλά έχει κυκλοφορήσει μόνο ένα βίντεο. Κοινός στόχος των καλλιτεχνών είναι να δημιουργηθούν στούντιο κοντά στις κοινότητες τους, ώστε περισσότερα παιδιά να μπορούν να ηχογραφούν και να βρίσκουν πρότυπα μέσα στον δικό τους πολιτισμό. Ελπίζουν ότι η διεύρυνση του κοινού τους θα φέρει περισσότερη υποστήριξη και θα κινητοποιήσει νέους ανθρώπους για την προστασία του Αμαζονίου.
Σχόλια