Όταν η πιανίστρια Γκαμπριέλα Μοντέρο (Gabriela Montero) αυτοσχεδίαζε, οι ερευνητές παρατήρησαν μειωμένη λειτουργική συνδεσιμότητα ανάμεσα σε περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στο δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας. Η εικόνα διέφερε από εκείνη που καταγραφόταν όταν έπαιζε κλίμακες ή ένα απομνημονευμένο έργο του Μπαχ. Όπως παρουσιάζεται σε κείμενο του The Marginalian, αυτή η διαφορά αποτελεί αφετηρία για μια διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στη μουσική δημιουργία, τη μνήμη και την αίσθηση του εαυτού.
Το κείμενο αντλεί από το βιβλίο της βιολονίστριας Νάταλι Χότζες (Natalie Hodges), Uncommon Measure: A Journey Through Music, Performance, and the Science of Time. Η Χότζες θέτει ένα παράδοξο που βρίσκεται στην καρδιά του αυτοσχεδιασμού: η μουσική δημιουργείται αυθόρμητα, αλλά διατηρεί μορφή και συνοχή. Πώς προκύπτει αυτή η οργάνωση χωρίς προηγούμενη σύνθεση και εξάσκηση του συγκεκριμένου κομματιού; Και τι σημαίνει «επιλέγω», όταν η μουσική απόφαση φαίνεται να προηγείται της συνειδητής σκέψης;
Η Μοντέρο, πιανίστρια από τη Βενεζουέλα, δημιουργεί αυτοσχεδιασμούς με αφετηρία μουσικές ιδέες που της προτείνει το κοινό. Η Χότζες εξετάζει αυτή την ικανότητα με αφορμή μια διάλεξή της στο Radcliffe με τίτλο What Choice Do I Have?. Για να διερευνήσουν τι συμβαίνει στον εγκέφαλό της, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν λειτουργική μαγνητική τομογραφία σε τρεις συνθήκες: εκτέλεση μουσικών κλιμάκων, εκτέλεση ενός απομνημονευμένου έργου του Μπαχ και αυτοσχεδιασμό πάνω σε ένα αρχικό μουσικό θέμα του ίδιου συνθέτη.
Το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας περιγράφεται ως ένα σύνολο λειτουργικών συνδέσεων μεταξύ εγκεφαλικών περιοχών που σχετίζονται με διαφορετικές όψεις του εαυτού. Στην παρουσίαση της Χότζες, αυτές περιλαμβάνουν την αυτοαντίληψη, την αυτοβιογραφική μνήμη, τον σχηματισμό νέων αναμνήσεων, την αντίληψη του χώρου και τις σκέψεις για τη σχέση μας με τους άλλους. Κατά την εκτέλεση των κλιμάκων και του απομνημονευμένου έργου, οι περιοχές αυτές εμφάνιζαν μεγαλύτερη μεταξύ τους συνδεσιμότητα. Όταν η Μοντέρο περνούσε στον αυτοσχεδιασμό, οι αλληλεπιδράσεις τους μειώνονταν σημαντικά, σύμφωνα με την περιγραφή των ευρημάτων.
Η Χότζες συνδέει αυτή τη μεταβολή με την εμπειρία της προσωρινής υποχώρησης της επίγνωσης του εαυτού μέσα στη βαθιά συγκέντρωση. Το κείμενο του The Marginalian επικαλείται την έννοια της απομάκρυνσης από την προσήλωση στο εγώ, όπως την εξέφρασε η φιλόσοφος Άιρις Μέρντοχ (Iris Murdoch), για να περιγράψει την ανακούφιση που μπορεί να συνοδεύει την πλήρη απορρόφηση σε μια δραστηριότητα. Η ίδια η Μοντέρο περιγράφει τον αυτοσχεδιασμό ως μια κατάσταση στην οποία αφήνει χώρο στη μουσική να κυλήσει και χάνεται στο παρόν. Η σύνδεση αυτών των βιωμάτων με την εγκεφαλική καταγραφή παρουσιάζεται ως ερμηνεία της εμπειρίας της.
Παρά τη μειωμένη συνδεσιμότητα του δικτύου, η μουσική της Μοντέρο παρέμενε δομημένη και συνεκτική, σύμφωνα με τους ερευνητές. Καθώς αυτοσχεδίαζε, επανερχόταν σε μοτίβα που είχαν εμφανιστεί νωρίτερα και τα ανέπτυσσε, συνδέοντας διαδοχικές στιγμές της εκτέλεσης σε ένα ενιαίο σύνολο. Η Χότζες βλέπει εδώ μια μορφή μνήμης που στηρίζει τη δημιουργία καθώς αυτή εξελίσσεται, χωρίς να απαιτεί την αναπαραγωγή ενός ήδη γνωστού έργου. Οι ερευνητές χαρακτηρίζουν τη διαδικασία μορφή ενσώματης δημιουργικότητας, αναδεικνύοντας τη συνεργασία σώματος και νου πέρα από τη συνειδητή αφήγηση του εκτελεστή.
Για να φωτίσει λογοτεχνικά αυτή τη διαδικασία, η Χότζες χρησιμοποιεί μια αναλογία με το ολοκλήρωμα διαδρομών της κβαντικής φυσικής, που ανέπτυξε ο Ρίτσαρντ Φάινμαν (Richard Feynman) τη δεκαετία του 1940. Παραλληλίζει το πλήθος των πιθανών διαδρομών ενός σωματιδίου με τις μουσικές δυνατότητες που περιέχει ένα θέμα, από τις οποίες ο αυτοσχεδιαστής ακολουθεί μία. Η εικόνα της «μνήμης του μέλλοντος» εκφράζει τη δυνατότητα ενός πρώιμου μοτίβου να αποκτήσει νόημα μέσα από τη μετέπειτα ανάπτυξή του. Πρόκειται για αναλογία στο στοχαστικό μέρος του κειμένου· τα ευρήματα που περιγράφονται αφορούν την εγκεφαλική συνδεσιμότητα και τη συνοχή της μουσικής.
Οι παρατηρήσεις που παρουσιάζονται αφορούν τη Μοντέρο, ενώ το κείμενο δεν παραθέτει αριθμητικά αποτελέσματα ή αναλυτικές πληροφορίες για τη μεθοδολογία της μελέτης. Η ευρύτερη σημασία τους, όπως την εξετάζει η Χότζες, βρίσκεται στο ερώτημα πώς η μνήμη και η συσσωρευμένη μουσική γνώση μπορούν να τροφοδοτούν κάτι καινούργιο τη στιγμή της εκτέλεσης. Ο αυτοσχεδιασμός προσφέρει έτσι ένα συγκεκριμένο πεδίο για να διερευνηθεί η σχέση ανάμεσα στον συνειδητό έλεγχο και την αυθόρμητη δημιουργία. Παράλληλα, το βιβλίο συνδέει αυτή τη διερεύνηση με τη βιωμένη εμπειρία της συγκέντρωσης και της προσωρινής υποχώρησης της προσήλωσης στον εαυτό.
Σχόλια