Η ανθρωπότητα δημοσιεύει πλέον τέτοιον όγκο ερευνών που το κεντρικό πρόβλημα δεν είναι να παραχθεί γνώση, αλλά να αποκτήσει νόημα. Ο συγγραφέας σημειώνει ότι το 2025 οι ακαδημαϊκοί σε όλο τον κόσμο δημοσίευσαν περίπου 7 εκατομμύρια επιστημονικά άρθρα, πάνω από 19.000 κάθε ημέρα. Όταν οι μεμονωμένες μελέτες παρουσιάζονται αποκομμένες, οι ειδήσεις για την υγεία μοιάζουν να αλλάζουν συνεχώς: ο καφές κάνει καλό τη μία εβδομάδα, κακό την επόμενη· το κόκκινο κρασί παρατείνει τη ζωή, ώσπου παύει να ισχύει. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς ζυγίζεται κάθε νέα μελέτη σε σχέση με όλα όσα ήδη γνωρίζουμε.
Το διακύβευμα μπορεί να είναι υψηλό. Τον Σεπτέμβριο του 2025 η Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ ανακοίνωσε ότι θα προσθέσει προειδοποιητική ετικέτα στο αναλγητικό ακεταμινοφαίνη, γνωστό ως παρακεταμόλη, υποστηρίζοντας ότι η λήψη του στην εγκυμοσύνη αυξάνει τον κίνδυνο αυτισμού στο παιδί. Η είδηση έγινε πρωτοσέλιδο σε όλο τον κόσμο, όμως ο συγγραφέας λέει ότι ο FDA και η αρμόδια υγειονομική υπηρεσία είχαν επιλέξει μεροληπτικά λίγες μελέτες και είχαν υποβαθμίσει ισχυρότερα ευρήματα. Μια μεγάλη ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε δύο μήνες αργότερα κατέληξε ότι τα υπάρχοντα στοιχεία δεν συνδέουν σαφώς τη χρήση παρακεταμόλης στην εγκυμοσύνη με αυτισμό ή ΔΕΠΥ στους απογόνους. Μέχρι τότε πολλές γυναίκες είχαν τρομοκρατηθεί άδικα για ένα φάρμακο που θεωρείται ευρέως από τα ασφαλέστερα στην εγκυμοσύνη.
Αυτό το μοτίβο έχει συστημικά αίτια. Οι επιστήμονες δημοσιεύουν και προωθούν τη μία μελέτη μετά την άλλη επειδή έτσι προχωρά η καριέρα τους, ενώ οι δημοσιογράφοι κυνηγούν τις πιο πρόσφατες και εντυπωσιακές μελέτες για κλικ. Σχεδόν κανείς, υποστηρίζει ο συγγραφέας, δεν αφιερώνει χρόνο στη σύνθεση και την αποτίμηση της υπάρχουσας γνώσης. Ο Iain Chalmers, γιατρός και συνιδρυτής της Cochrane Collaboration, το αποκάλεσε σκανδαλώδη αποτυχία της επιστήμης να συσσωρεύει τα τεκμήρια με επιστημονικό τρόπο.
Ένα σημείο καμπής ήρθε το 1976, όταν ο στατιστικολόγος Gene Glass παρουσίασε μια μέθοδο σε ξενοδοχείο του Σαν Φρανσίσκο. Τον είχε βοηθήσει πολύ η ψυχοθεραπεία και ενοχλήθηκε από τις επιδραστικές ανασκοπήσεις του Hans Eysenck, ο οποίος χρησιμοποιούσε καταμέτρηση ψήφων και κατέληγε ότι η ψυχοθεραπεία είχε ελάχιστο όφελος. Ο Glass και η ψυχολόγος Mary Lee Smith συγκέντρωσαν περισσότερες από 370 μελέτες, μετέτρεψαν το αποτέλεσμα κάθε μελέτης σε ένα κοινό μέτρο μεγέθους επίδρασης και υπολόγισαν τον μέσο όρο τους. Ο Glass ονόμασε τη μέθοδο μετα-ανάλυση. Το ακροατήριο έμεινε άναυδο: εδώ υπήρχε ένας τρόπος να εξαχθεί νόημα από ένα φαινομενικό χάος αποτελεσμάτων.
Την ίδια περίπου εποχή αναδύθηκαν οι συστηματικές ανασκοπήσεις ως αυστηρός τρόπος συλλογής και αξιολόγησης τεκμηρίων. Οι ερευνητές αναζητούν μελέτες σε βάσεις δεδομένων παγκοσμίως, περιορίζουν χιλιάδες μελέτες στις πιο σχετικές, αξιολογούν την αξιοπιστία τους, εξάγουν δεδομένα και συνδυάζουν αποτελέσματα. Πολλές περιλαμβάνουν μετα-ανάλυση. Ο συγγραφέας παρομοιάζει την προσέγγιση με το να βλέπεις το δάσος και όχι μόνο τα δέντρα. Στην ιατρική, ο Iain Chalmers έδειξε τη δύναμη αυτής της δουλειάς. Το δεκαετές πρόγραμμά του που συνέθεσε δοκιμές για θεραπείες στην εγκυμοσύνη και τον τοκετό διαπίστωσε ότι πρακτικές όπως το ξύρισμα του ηβικού τριχώματος στη διάρκεια του τοκετού και η χειρουργική περινεοτομή βασίζονταν σε ελάχιστα τεκμήρια και ορισμένες ήταν επιβλαβείς, συμβάλλοντας στην αλλαγή πρακτικής. Το 1993 ο Chalmers και συνεργάτες του ίδρυσαν τη Cochrane Collaboration.
Οι ανασκοπήσεις Cochrane έγιναν θεμέλιο της ιατρικής τεκμηρίωσης και διαμορφώνουν τις κλινικές κατευθυντήριες οδηγίες που χρησιμοποιούν οι γιατροί. Ο συγγραφέας λέει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι που έχουν δει δυτικό γιατρό έχουν ωφεληθεί χωρίς να το γνωρίζουν από συστηματικές ανασκοπήσεις. Ένα τραγικό αντιπαράδειγμα είναι οι συμβουλές για τον ύπνο των βρεφών. Το 1957 ο παιδίατρος Benjamin Spock συμβούλεψε τους γονείς να βάζουν τα μωρά να κοιμούνται μπρούμυτα· ως τις δεκαετίες του 1980 και του ’90 οι μελέτες έδειχναν ότι αυτό συνέβαλε σε απότομη αύξηση του συνδρόμου αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2005 διαπίστωσε ότι η σχέση ήταν ήδη σαφής το 1970, περίπου είκοσι χρόνια πριν προειδοποιηθούν οι περισσότεροι γονείς. Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι ενδέχεται να είχαν αποφευχθεί τουλάχιστον 50.000 βρεφικοί θάνατοι στην Ευρώπη, την Αυστραλασία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το μοντέλο εξαπλώθηκε πέρα από την ιατρική. Η International Initiative for Impact Evaluation διαθέτει περισσότερες από 1.700 συστηματικές ανασκοπήσεις για τη διεθνή ανάπτυξη και η περιβαλλοντική βάση CEEDER φιλοξενεί πάνω από 2.100 ανασκοπήσεις για την προστασία των ειδών και του πλανήτη. Η εργαλειοθήκη διδασκαλίας και μάθησης του Education Endowment Foundation, που χτίστηκε από συστηματικές ανασκοπήσεις, χρησιμοποιείται από σχεδόν το 70% των σχολικών ηγετών στην Αγγλία και έχει προσαρμοστεί σε περισσότερες από 30 χώρες. Δείχνει ότι η διδασκαλία της μεταγνώσης δίνει κατά μέσο όρο περίπου οκτώ μήνες πρόσθετης μαθησιακής προόδου, ενώ η επανάληψη μιας σχολικής χρονιάς καθυστερεί τη μάθηση των μαθητών κατά περίπου δύο μήνες.
Η κλιματική επιστήμη υιοθέτησε επίσης τη σύνθεση. Οι εκθέσεις αξιολόγησης της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) είναι από τις μεγαλύτερες συνθέσεις τεκμηρίων που έγιναν ποτέ και έχουν βοηθήσει να εμπνεύσουν παγκόσμια δράση δείχνοντας ότι οι άνθρωποι προκαλούν την κλιματική αλλαγή. Μια ομάδα με την ονομασία What Works Climate Solutions, που ξεκίνησε το 2024, χτίζει μια τράπεζα συνθέσεων τεκμηρίων για τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους μείωσης των εκπομπών ή προσαρμογής, η οποία θα τροφοδοτήσει την επόμενη αξιολόγηση της IPCC έως τα τέλη του 2029.
Οι συστηματικές ανασκοπήσεις είναι πλέον εξαιρετικά δημοφιλείς αλλά δέχονται κριτική. Οι ιατρικές ανασκοπήσεις αυξήθηκαν από περίπου 1.400 το 2000 σε περισσότερες από 29.000 το 2019 και οι οδηγίες PRISMA συγκαταλέγονται στις πλέον πολυαναφερόμενες εργασίες του 21ου αιώνα. Οι επικριτές λένε ότι οι συμβατικές ανασκοπήσεις ευνοούν τις ποσοτικές μελέτες και αγνοούν την ποιοτική έρευνα, τη βιωμένη εμπειρία και την αυτόχθονη γνώση. Το 2021 η Parks Canada και η ομάδα Foundations of Success συμπεριέλαβαν αυτόχθονες ομάδες, ζωολογικούς κήπους και ειδικούς για ταράνδους από τη Φινλανδία σε μια ανάλυση που υποστήριξε ένα πρόγραμμα αναπαραγωγής σε αιχμαλωσία για απειλούμενους καριμπού στο Εθνικό Πάρκο Jasper· γεννήθηκαν μικρά το 2025. Οι ερευνητές έχουν αναπτύξει επίσης ποιοτικές, μικτές, ταχείες και «ζωντανές» ανασκοπήσεις, συμπεριλαμβανομένων ζωντανών ανασκοπήσεων που χρησιμοποιήθηκαν στην πανδημία COVID-19.
Η σύνθεση τεκμηρίων έχει γίνει επάγγελμα, αλλά μια πλήρης συστηματική ανασκόπηση μπορεί να χρειαστεί κατά μέσο όρο σχεδόν τρία χρόνια. Η τεχνητή νοημοσύνη δοκιμάζεται πλέον για να επιταχύνει τη δουλειά. Νεοφυείς επιχειρήσεις αναπτύσσουν συστήματα που εντοπίζουν, ταξινομούν και συνοψίζουν έρευνες, αλλά τα περισσότερα δεν έχουν αποδειχθεί αξιόπιστα στην παραγωγή υψηλής ποιότητας συστηματικών ανασκοπήσεων. Ο συγγραφέας προειδοποιεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δίνει ανακριβείς απαντήσεις και ότι η προσφυγή σε chatbots μπορεί να παρακάμψει την αυστηρή σύνθεση. Το δίδαγμα είναι να αντισταθούμε στη γοητεία των νέων μελετών: οι μεμονωμένες μελέτες μπορεί να είναι εξαιρέσεις και η αφανής δουλειά της συγκέντρωσης της υπάρχουσας γνώσης είναι αυτή που μας βοηθά να καταλάβουμε τι σημαίνουν όλα.
Σχόλια