Οκτώ εναέριες γέφυρες πάνω από δρόμο που οδηγεί στην Άλτα Φλορέστα, στο βόρειο τμήμα της βραζιλιάνικης πολιτείας Μάτο Γκρόσο, επέτρεψαν 15.000 ασφαλείς διελεύσεις δενδρόβιων ζώων μέσα σε 15 μήνες. Οι κατασκευές εγκαταστάθηκαν το 2024 για να ενώσουν τμήματα δάσους που είχαν αποκοπεί μεταξύ τους, ενώ κατά την περίοδο παρακολούθησης δεν καταγράφηκε κανένας θάνατος ζώου από όχημα στο συγκεκριμένο σημείο. Τα στοιχεία προέρχονται από κάμερες αυτόματης καταγραφής και αφορούν διελεύσεις, όχι τον αριθμό διαφορετικών ζώων που χρησιμοποίησαν τις γέφυρες. Το πρόγραμμα συντονίζεται από το Projeto Reconecta και τον δήμο, με τη συμμετοχή τοπικών οργανώσεων και επιχειρηματιών που επιδιώκουν την προστασία της βιοποικιλότητας και την ανάπτυξη του οικοτουρισμού.
Η ανάγκη για τέτοιες παρεμβάσεις γίνεται εμφανής από τις απώλειες ακόμη και εξαιρετικά απειλούμενων ειδών. Στην πολιτεία Εσπίριτο Σάντο, ο βιολόγος Γκαμπριέλ Φαλκέτο (Gabriel Falquetto) βρήκε πρόσφατα στον αυτοκινητόδρομο ES-164 έναν νεκρό μαρμοζέτη του είδους Callithrix flaviceps, καθώς κατευθυνόταν προς προστατευόμενη περιοχή του Ατλαντικού Δάσους για παρακολούθηση της πανίδας. Το είδος χαρακτηρίζεται κρισίμως κινδυνεύον στην κόκκινη λίστα της International Union for Conservation of Nature και εκτιμάται ότι απομένουν περίπου 2.500 άτομα στη φύση. Αντίστοιχα, λίγες ώρες πριν εγκατασταθούν οι πρώτες γέφυρες στην Άλτα Φλορέστα, είχαν βρεθεί νεκροί δύο μαρμοζέτες του απειλούμενου είδους Mico schneideri, που είναι ενδημικό στον βραζιλιάνικο Αμαζόνιο.
Η ιδρύτρια του Reconecta, Φερνάντα Άμπρα (Fernanda Abra), συνεργαζόμενη ερευνήτρια του Smithsonian National Zoo και του Conservation Biology Institute στις ΗΠΑ, εξηγεί ότι οι γέφυρες υπηρετούν δύο συνδεδεμένους στόχους: αποκαθιστούν τη δυνατότητα μετακίνησης ανάμεσα σε απομονωμένα τμήματα δάσους και περιορίζουν τις συγκρούσεις με οχήματα. Κάθε γέφυρα διαθέτει δύο κάμερες, μία στραμμένη προς τη διάβαση και μία προς το δάσος, ώστε να καταγράφονται και τα ζώα που πλησιάζουν αλλά τελικά δεν τη χρησιμοποιούν. Στους πρώτους μήνες καταγράφηκαν αραχνοπίθηκοι, πίθηκοι ουρλιαχτές, καπουτσίνοι και μαρμοζέτες. Σύμβολο της πρωτοβουλίας έγινε ο πίθηκος Plecturocebus grovesi της Άλτα Φλορέστα, ο οποίος περιγράφηκε επιστημονικά μόλις το 2019 και σύντομα κατατάχθηκε στα κρισίμως κινδυνεύοντα είδη.
Η εμπειρία της ομάδας είχε ξεκινήσει νωρίτερα, το 2021, με την εγκατάσταση 32 γεφυρών στον αυτοκινητόδρομο BR-174, σε συνεργασία με τους αυτόχθονες Waimiri-Atroari. Ο δρόμος διασχίζει την περιοχή τους και συνδέει τις πολιτείες Αμαζόνας και Ροράιμα, ενώ οι ίδιοι βοήθησαν να επιλεγούν τα καταλληλότερα σημεία για τις διαβάσεις. Σε πέντε χρόνια, οι κάμερες κατέγραψαν περίπου 1.250 διελεύσεις πρωτευόντων, μεταξύ τους και του ταμαρίνου Saguinus midas, που κατεβαίνει συχνά στο έδαφος αναζητώντας τροφή και εκτίθεται έτσι περισσότερο στα οχήματα. Το πρόγραμμα επέτρεψε επίσης τη δοκιμή διαφορετικών σχεδίων, ώστε να διαπιστωθεί ποιες κατασκευές προτιμούν τα ζώα.
Ο σημερινός σχεδιασμός συνδυάζει διαφορετικά επίπεδα και διασταυρούμενα σχοινιά, εξυπηρετώντας είδη με διαφορετικούς τρόπους μετακίνησης. Κάποια χρησιμοποιούν την ουρά τους για να κρατιούνται, άλλα αιωρούνται με τα χέρια τους, όπως οι αραχνοπίθηκοι, ενώ άλλα περπατούν πάνω στο πλέγμα. Έχουν καταγραφεί επίσης διελεύσεις βραδυπόδων και οπόσουμ. Η Άμπρα τονίζει, ωστόσο, ότι η προσαρμογή χρειάζεται χρόνο: στην Άλτα Φλορέστα οι καπουτσίνοι χρειάστηκαν επτά μήνες για να χρησιμοποιήσουν για πρώτη φορά μία από τις γέφυρες. Η παρακολούθηση του Reconecta δείχνει ότι η χρήση αυξάνεται σταδιακά, γεγονός που καθιστά σημαντική τη μακροχρόνια αξιολόγηση των παρεμβάσεων.
Η Βραζιλία συνδυάζει τη μεγαλύτερη ποικιλία πρωτευόντων στον κόσμο με το τέταρτο μεγαλύτερο οδικό δίκτυο, δημιουργώντας εκτεταμένες πιέσεις στα ζώα των κατακερματισμένων δασών. Μελέτη του 2022 εκτίμησε ότι σχεδόν εννέα εκατομμύρια θηλαστικά σκοτώνονται κάθε χρόνο στους δρόμους της χώρας. Συγκέντρωση δεδομένων που δημοσιεύτηκε στο Nature το 2025 την κατέταξε επίσης μεταξύ των χωρών με τους υψηλότερους δείκτες οδικής θνησιμότητας χερσαίων σπονδυλωτών. Ο πρωτευοντολόγος Φαμπιάνο Ροντρίγκες ντε Μέλο (Fabiano Rodrigues de Melo), του Federal University of Viçosa, υποστηρίζει ότι, παρότι η απώλεια οικοτόπων αποτελεί βασική αιτία μείωσης των πληθυσμών, οι επιπτώσεις των θανάτων από οχήματα εξακολουθούν να υποτιμώνται.
Οι δρόμοι επιβαρύνουν την άγρια ζωή και χωρίς να προκαλούν άμεσους θανάτους, καθώς απομονώνουν πληθυσμούς και περιορίζουν τις μετακινήσεις τους. Η περιβαλλοντική αναλύτρια Αμελί Μπρανκίνιο Μάρτινς (Amely Branquinho Martins), της ομοσπονδιακής υπηρεσίας προστατευόμενων περιοχών ICMBio, εξηγεί ότι η απομόνωση κάνει τους πληθυσμούς μικρότερους και πιο ευάλωτους. Όταν εμποδίζεται η μετακίνηση ατόμων μεταξύ πληθυσμών, περιορίζεται η γονιδιακή ροή, αυξάνεται ο κίνδυνος αναπαραγωγής μεταξύ συγγενικών ατόμων και μειώνεται η γενετική ποικιλότητα. Σύμφωνα με τον Μέλο, η απώλεια πρωτευόντων που τρέφονται με καρπούς επηρεάζει επίσης τη διασπορά σπόρων και την επικονίαση, με συνέπειες για τη σύνθεση του δάσους και ολόκληρα δίκτυα οικολογικών αλληλεπιδράσεων.
Ένα νομοσχέδιο που έχει εγκριθεί από τη βουλή της Βραζιλίας και αναμένει ψηφοφορία στη γερουσία προβλέπει εθνικό σχέδιο οδικής ασφάλειας για την άγρια ζωή. Περιλαμβάνει προειδοποιητική σήμανση, μέτρα μείωσης της ταχύτητας και κατασκευή υπέργειων, εναέριων και υπόγειων διαβάσεων. Το 2026, η αρμόδια εθνική υπηρεσία υποδομών μεταφορών όρισε ήδη το σχέδιο του Reconecta ως προτεινόμενο πρότυπο για τους αυτοκινητοδρόμους. Παράλληλα, σχεδιάζονται οκτώ επιπλέον γέφυρες στην αστική περιοχή της Άλτα Φλορέστα, όπου θα προηγηθεί χαμήλωμα και μόνωση ηλεκτρικών καλωδίων για να περιοριστεί ο κίνδυνος ηλεκτροπληξίας.
Η επέκταση του Reconecta περιλαμβάνει νέες δράσεις στο Σουρινάμ και στον βραζιλιάνικο δήμο Lucas do Rio Verde, όπου προβλέπονται δέκα γέφυρες. Η Άμπρα επιδιώκει επίσης παρεμβάσεις στο Παντανάλ και στο Ατλαντικό Δάσος, με ιδιαίτερες προσδοκίες για τον BR-262, όπου σκοτώνονται περίπου 2.000 ζώα ετησίως. Η διεθνής αναγνώριση της δουλειάς της περιλαμβάνει το Wayfinder award του 2026, που συνοδεύεται από χρηματοδότηση της National Geographic Society για τα έργα των αποδεκτών του. Για την ίδια, προϋπόθεση της επέκτασης είναι η συνεχής συνεργασία δημόσιων υπηρεσιών, επιχειρήσεων και τοπικών κοινοτήτων, όπως συνέβη στην Άλτα Φλορέστα και στην περιοχή των Waimiri-Atroari.
Σχόλια