Στο βιβλίο The Wisdom of Insecurity, που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1951, ο Άλαν Γουάτς (Alan Watts) διατυπώνει μια διάγνωση για την εποχή του άγχους. Το δοκίμιο του The Marginalian επιστρέφει στο κεντρικό επιχείρημά του: οι άνθρωποι είναι απογοητευμένοι όχι επειδή η ζωή είναι αβέβαιη, αλλά επειδή ζουν διαρκώς για ένα μέλλον που είναι μια αφαίρεση. Αυτό το μέλλον δεν μπορεί ποτέ να βιωθεί· υπάρχει μόνο ως σχέδια, προβλέψεις, ελπίδες και ανησυχίες.
Ο Γουάτς γράφει ότι, αν για να απολαύσουμε το παρόν χρειαζόμαστε τη διαβεβαίωση ενός ευτυχισμένου μέλλοντος, ζητάμε το αδύνατο. Ακόμη και οι καλύτερες προβλέψεις είναι ζήτημα πιθανότητας και όχι βεβαιότητας, και κάθε άνθρωπος θα υποφέρει και θα πεθάνει. Επομένως, όποιος δεν μπορεί να ζήσει ευτυχισμένος χωρίς εξασφαλισμένο μέλλον δεν είναι προσαρμοσμένος σε έναν πεπερασμένο κόσμο όπου συμβαίνουν ατυχήματα και όπου ο θάνατος έρχεται στο τέλος.
Σύμφωνα με τον Γουάτς, ο βασικός νους που γνωρίζει την πραγματικότητα και όχι ιδέες για αυτήν δεν γνωρίζει το μέλλον. Ζει ολοκληρωτικά στο παρόν και δεν αντιλαμβάνεται τίποτε περισσότερο από ό,τι συμβαίνει τώρα. Ο υπολογιστικός εγκέφαλος μελετά τη μνήμη και κάνει προβλέψεις. Οι προβλέψεις αυτές είναι συχνά αξιόπιστες, όπως η πρόβλεψη ότι όλοι θα πεθάνουν, κι έτσι το μέλλον αποκτά μεγαλύτερη πραγματικότητα από το παρόν. Όμως το μέλλον δεν μπορεί να φαγωθεί, να γίνει αισθητό, να μυριστεί, να ειδωθεί ή να ακουστεί. Το να το κυνηγάς είναι σαν να καταδιώκεις ένα φάντασμα που διαρκώς απομακρύνεται: όσο πιο γρήγορα τρέχεις, τόσο πιο γρήγορα ξεφεύγει. Γι’ αυτό, υποστηρίζει, ο πολιτισμός βιάζεται και λίγοι άνθρωποι απολαμβάνουν αυτό που έχουν.
Γράφοντας πολύ πριν από τα smartphones και την ποσοτικοποίηση του εαυτού, ο Γουάτς περιγράφει τους κατοίκους της σύγχρονης πόλης ως ανθρώπους που ζουν μέσα σε μια μηχανή και χτυπιούνται από τους τροχούς της. Οι μέρες τους περνούν μετρώντας και υπολογίζοντας μέσα σε έναν κόσμο ορθολογικής αφαίρεσης, με μικρή σχέση με τους βιολογικούς ρυθμούς. Παρατηρεί ότι οι μηχανικοί και ηλεκτρικοί υπολογιστές είχαν ήδη αρχίσει να εκτοπίζουν τον ανθρώπινο υπολογιστή και προειδοποιεί ότι, αν η κύρια ανθρώπινη αξία είναι ο υπολογισμός, ο άνθρωπος μπορεί να γίνει παρασιτικό εξάρτημα ενός ρολογιού. Το ζήτημα δεν είναι ότι η σκέψη είναι άχρηστη, αλλά ότι μια ζωή οργανωμένη αποκλειστικά γύρω από την πρόβλεψη και τη μέτρηση χάνει την επαφή με την εμπειρία.
Ο Γουάτς δεν απορρίπτει τον εγκέφαλο. Όταν λειτουργεί σωστά, λέει, είναι η υψηλότερη μορφή ενστικτώδους σοφίας, όπως το ένστικτο προσανατολισμού των περιστεριών ή ο σχηματισμός του εμβρύου στη μήτρα, και πρέπει να λειτουργεί χωρίς να περιγράφει τη διαδικασία ή να ξέρει πώς το κάνει. Ο αυτοσυνείδητος εγκέφαλος, αντίθετα, είναι μια διαταραχή, όπως μια αυτοσυνείδητη καρδιά. Δημιουργεί ένα οξύ αίσθημα διαχωρισμού ανάμεσα στο «εγώ» και την εμπειρία μου. Ο εγκέφαλος συμπεριφέρεται σωστά όταν η συνείδηση δεν στριφογυρίζει για να ξεφύγει από την παρούσα εμπειρία, αλλά την παρατηρεί αβίαστα.
Η αναζήτηση της ασφάλειας περιέχει μια αντίφαση, γράφει ο Γουάτς. Το να επιδιώκεις ασφάλεια σημαίνει ότι προσπαθείς να είσαι χωριστός από τη ροή της ζωής, αλλά αυτή ακριβώς η αίσθηση χωριστότητας σε κάνει ανασφαλή. Ασφάλεια σημαίνει να απομονώσεις και να θωρακίσεις το «εγώ», όμως το συναίσθημα ότι είσαι ένα απομονωμένο «εγώ» σε κάνει μοναχικό και φοβισμένο. Όσο περισσότερη ασφάλεια αποκτάς, τόσο περισσότερη θέλεις. Το διατυπώνει απλά: η επιθυμία για ασφάλεια και το συναίσθημα της ανασφάλειας είναι το ίδιο πράγμα. Μια κοινωνία βασισμένη στην αναζήτηση ασφάλειας γίνεται διαγωνισμός κρατήματος της αναπνοής, όπου όλοι είναι τεντωμένοι σαν τύμπανα και κατακόκκινοι σαν παντζάρια.
Ο Γουάτς είναι ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στην αυτοβελτίωση. Ένας άνθρωπος μπορεί να προσπαθεί σοβαρά να βελτιώσει τον εαυτό του μόνο αν είναι χωρισμένος στα δύο: πρέπει να υπάρχει ένα καλό «εγώ» που θα βελτιώσει το κακό «εμένα». Η πάλη ανάμεσα στα δύο ενισχύει την αίσθηση του διαχωρισμού, κι έτσι το άτομο νιώθει ακόμη πιο χωρισμένο και πιο μοναχικό. Η ευτυχία, υποστηρίζει, δεν είναι ζήτημα βελτίωσης ούτε καν αντιμετώπισης της εμπειρίας, αλλά πλήρους παρουσίας μέσα σε αυτήν. Για να καταλάβεις την ανασφάλεια, δεν πρέπει να την αντιμετωπίσεις, αλλά να γίνεις ένα με αυτήν.
Το δοκίμιο αμφισβητεί επίσης την ιδέα ενός πάγιου εαυτού. Ενώ παρατηρείς την παρούσα εμπειρία, ρωτά ο Γουάτς, μπορείς να βρεις κάποιον που βιώνει πέρα από την ίδια την εμπειρία; Όταν διαβάζεις και μετά σκέφτεσαι «διαβάζω», έχεις ήδη περάσει σε μια νέα εμπειρία· δεν έχεις ποτέ επίγνωση ότι έχεις επίγνωση. Η ιδέα ενός χωριστού στοχαστή προέρχεται από τη μνήμη και από την ταχύτητα με την οποία αλλάζει η σκέψη. Αλλά η μνήμη είναι και η ίδια μια παρούσα εμπειρία. Το να προσπαθείς να διαχωρίσεις τον εαυτό σου από την εμπειρία, λέει, είναι εξίσου αδύνατο με το να προσπαθείς να βάλεις τα δόντια σου να δαγκώσουν τον εαυτό τους.
Το να το δει κανείς καθαρά, υποστηρίζει ο Γουάτς, σημαίνει να συνειδητοποιήσει ότι η ζωή είναι εξ ολοκλήρου στιγμιαία, ότι δεν υπάρχει μονιμότητα ή ασφάλεια και ότι δεν υπάρχει ξεχωριστό «εγώ» που μπορεί να προστατευθεί. Η ανθρώπινη απογοήτευση δεν προέρχεται μόνο από τον θάνατο, τον πόνο, τον φόβο ή την πείνα, αλλά από τον τρόπο που στριφογυρίζουμε, βουίζουμε και σπαρταράμε προσπαθώντας να βγάλουμε το «εγώ» έξω από την εμπειρία. Η ψυχική υγεία, η ολότητα και η ενότητα βρίσκονται στη συνειδητοποίηση ότι δεν είμαστε διαιρεμένοι, ότι ο άνθρωπος και η παρούσα εμπειρία του είναι ένα. Για να καταλάβεις τη μουσική, πρέπει να την ακούσεις· όσο σκέφτεσαι «ακούω αυτή τη μουσική», δεν ακούς.
Σχόλια