Σε αυτό το επεισόδιο του Frankly, με αφορμή την Εβδομάδα για το Κλίμα στη Νέα Υόρκη, ο Νέιτ Χέιγκενς (Nate Hagens) προτείνει ένα νοητικό πείραμα: τι θα έλεγε ένας παγκόσμιος ηγέτης χωρίς εκλογές να κερδίσει, δωρητές να ευχαριστήσει ή σύνορα να υπερασπιστεί, αν αποφάσιζε να μιλήσει με ειλικρίνεια. Το αποτέλεσμα είναι μια «ομιλία για την κατάσταση του κόσμου» που, όπως λέει, κανένας πολιτικός σήμερα δεν θα τολμούσε να εκφωνήσει.
Ο ομιλητής ξεκινά αποδομώντας τις δύο κυρίαρχες αφηγήσεις. Η πρώτη αρνείται το πρόβλημα: «το κλίμα πάντα άλλαζε», οι επιστήμονες υπερβάλλουν και οι δουλειές απειλούνται από ελίτ που πετούν με ιδιωτικά τζετ. Αυτή η ιστορία κερδίζει εκλογές, αλλά δεν αλλάζει τη χημεία της ατμόσφαιρας ή των ωκεανών. Η δεύτερη λέει ότι υπάρχει πρόβλημα και ότι το λύνουμε αντικαθιστώντας την κακή ενέργεια με καλή, με ηλιακά πάνελ και ηλεκτρικά αυτοκίνητα, ώστε η ζωή να συνεχιστεί όπως πριν, αλλά καθαρότερη. Κι αυτή κερδίζει εκλογές, αλλά αντιμετωπίζει μια οικολογική έκτακτη ανάγκη σαν ανάκληση προϊόντος, όπου αλλάζουμε εξαρτήματα αλλά συνεχίζουμε να οδηγούμε προς την ίδια κατεύθυνση με ίδια ή μεγαλύτερη ταχύτητα.
Στη συνέχεια εξηγεί τον ρόλο των ορυκτών καυσίμων ως «αρχαίου ηλιακού φωτός» που χτίσαμε τον πολιτισμό μας. Ένα βαρέλι πετρελαίου κοστίζει περίπου όσο ένα καλό δείπνο, αλλά με τις μηχανές που τροφοδοτεί ισοδυναμεί με πέντε χρόνια ανθρώπινης σωματικής εργασίας. Αν προσλαμβάναμε άνθρωπο για το ίδιο έργο με τον κατώτατο μισθό, θα κόστιζε δεκάδες χιλιάδες δολάρια. Πληρώνουμε κάτω από εκατό δολάρια, δηλαδή από το ένα εκατοστό έως το ένα χιλιοστό της οικονομικής του αξίας, και καίμε περίπου εκατό εκατομμύρια βαρέλια κάθε μέρα, συν τον άνθρακα και το φυσικό αέριο. Γι’ αυτό, όταν ανεβαίνει η τιμή της ενέργειας, ανεβαίνουν όλα μαζί της.
Η θέρμανση του πλανήτη δεν είναι ατύχημα ούτε συνωμοσία, αλλά το καυσαέριο της υλικής μας επιτυχίας. Όταν καίμε αυτά τα καύσιμα, λίγη θερμότητα μένει στη Γη και λειτουργεί σαν κουβέρτα γύρω από την ατμόσφαιρα, μειώνοντας τη θερμότητα που διαφεύγει στο διάστημα. Το διοξείδιο του άνθρακα είναι πλέον υψηλότερο από κάθε στιγμή εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Οι ωκεανοί έχουν απορροφήσει το μεγαλύτερο μέρος της επιπλέον θερμότητας και περίπου το ένα τρίτο του άνθρακα, και γίνονται θερμότεροι, πιο όξινοι και λιγότερο ζωντανοί. Οι καύσωνες, οι πλημμύρες, οι πυρκαγιές και οι αποτυχημένες σοδειές που βλέπουμε στις οθόνες μας είναι μόνο η αρχή.
Ο ομιλητής σημειώνει ότι το επόμενο έτος, το 2027, θα είναι το θερμότερο της ζωής μας λόγω του σούπερ Ελ Νίνιο πάνω στην υπάρχουσα θέρμανση, και πιθανότατα το ψυχρότερο για το υπόλοιπο της ζωής μας. Τέτοια πράγματα λέγονται συνήθως σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας, αλλά εδώ είναι επιστήμη, όχι φαντασία. Παράλληλα, η ενέργεια θα περάσει από το παρασκήνιο στο προσκήνιο: τα φθηνότερα βαρέλια έχουν ήδη καεί, ό,τι απομένει κοστίζει περισσότερο και είναι άνισα κατανεμημένο. Το ορυκτό θαύμα που δημιούργησε τη νεωτερικότητα δεν θα είναι εδώ για πάντα.
Η πολιτική αποτυχία έχει δομική εξήγηση. Υπάρχουν σχεδόν διακόσια κράτη. Αν όλα μείωναν μαζί την ενέργεια, όλοι και οι μελλοντικές γενιές θα ωφελούνταν. Αλλά αν μια χώρα αυτοπεριοριστεί ενώ οι γείτονές της όχι, μένει πίσω: η οικονομία της συρρικνώνεται, ο στρατός της εξασθενεί και οι ηγέτες της αντικαθίστανται από κάποιον που υπόσχεται ανάπτυξη, η οποία απαιτεί ενέργεια από το θησαυροφυλάκιο της Γης. Αυτό που είναι καλύτερο για όλους δεν είναι καλύτερο για τον καθένα.
Δεν είναι η μόνη κρίση. Επιστήμονες έχουν εντοπίσει εννέα πλανητικά όρια που κράτησαν τη Γη φιλική για τον άνθρωπο τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια. Έχουμε ξεπεράσει τα επτά. Το κλίμα είναι μόνο ένα από αυτά, και ίσως όχι το πιο επικίνδυνο. Έχουμε κόψει δάση και οργώσει λιβάδια γρηγορότερα από την ανάκαμψη τους. Το άζωτο και ο φώσφορος που ρίχνουμε στα χωράφια καταλήγουν στα ποτάμια και δημιουργούν νεκρές ζώνες στις θάλασσες. Στραγγίζουμε ποτάμια και αρχαία υπόγεια νερά γρηγορότερα από όσο τα αναπληρώνει η βροχή. Ο πληθυσμός των άγριων ζώων έχει μειωθεί κατά τρία τέταρτα από το 1970, και τα πλαστικά και συνθετικά χημικά βρίσκονται πλέον στη βροχή, στο έδαφος και στο αίμα νεογέννητων μωρών.
Κανένα από αυτά τα στατιστικά δεν εμφανίζεται στους οικονομικούς δείκτες καμίας χώρας, όμως όλα είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο στέκονται αυτοί οι δείκτες. Όλα ανάγονται στην ίδια πηγή: ένα είδος που χρησιμοποιεί κάθε χρόνο περισσότερη ενέργεια και περισσότερα υλικά σε έναν πεπερασμένο πλανήτη. Ακόμη κι αν αιχμαλωτίζαμε κάθε μόριο άνθρακα και κρατούσαμε όλα τα άλλα ίδια, θα φτάναμε στους ίδιους τοίχους από διαφορετικό μονοπάτι.
Στο θέμα των λύσεων, η ειλικρίνεια γίνεται επικίνδυνη. Αν κλείναμε αύριο τη στρόφιγγα των ορυκτών, εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα πέθαιναν από πείνα μέσα σε έναν χρόνο, γιατί τα λιπάσματα, τα τρακτέρ, τα πλοία και τα φορτηγά εξαρτώνται από υδρογονάνθρακες. Αν τη μειώναμε ουσιαστικά, θα ακολουθούσε οικονομικό χάος και ύφεση ή χειρότερα. Το 2026 αυτό δεν έχει συμβεί ακόμη, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, επειδή αντλούμε τεράστια αποθέματα αργού και προϊόντων που είχαν συσσωρευτεί πριν από τον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ-Ιράν.
Αν σπριντάραμε για να αντικαταστήσουμε τα πάντα με μηχανές που αξιοποιούν τον ήλιο και τον άνεμο, θα χρειαζόμασταν τη μεγαλύτερη εξορυκτική επέκταση στην ανθρώπινη ιστορία, συγκεντρωμένη σε λίγες χώρες που θα γίνονταν οι νέοι Περσικοί Κόλποι, με όλους τους ανταγωνισμούς και τις συγκρούσεις που αυτό συνεπάγεται, και κυρίως με ενέργεια από το ορυκτό θησαυροφυλάκιο να κατευθύνεται για να την τροφοδοτήσει. Αν δεν κάνουμε τίποτα, η θέρμανση εντείνεται, οι θάλασσες ανεβαίνουν και οι περιοχές όπου ζουν δισεκατομμύρια άνθρωποι γίνονται σταδιακά πιο δύσκολες και τελικά ακατοίκητες.
Ποιος έχει λοιπόν τον έλεγχο; Είμαστε ζώα, φτιαγμένα για μικρές ομάδες. Προσέχουμε την ιεραρχία, επιβραβεύουμε τους θορυβώδεις και σίγουρους, παίρνουμε τη σημερινή ανταμοιβή και αφήνουμε το αύριο να φροντίσει τον εαυτό του. Ένα ψαρόνι στρίβει για δικούς του λόγους, αλλά δέκα χιλιάδες ψαρόνια σχηματίζουν ένα σχήμα στον βραδινό ουρανό που κανένα δεν επέλεξε και κανένα δεν μπορεί να σταματήσει. Έτσι είμαστε κι εμείς: η επιθυμία πολλαπλασιασμένη επί δισεκατομμύρια και συνδεδεμένη μέσω χρήματος, εμπορίου και κινήτρων, παράγει μια συμπεριφορά που ανήκει στο σύνολο αλλά σε κανέναν μέσα του.
Ο ομιλητής δεν ζητά αισιοδοξία ούτε απελπισία, αλλά ωριμότητα. Δεν υπάρχουν απαντήσεις, μόνο αποκρίσεις, και δεν μπορεί να προσποιηθεί ότι θα είναι δίκαιες: οι χώρες που προκάλεσαν λιγότερο θα υποφέρουν πιθανώς περισσότερο. Κάθε απόκριση όμως μετρά και αθροίζεται: πώς καλλιεργούμε την τροφή μας, πώς χρησιμοποιούμε την ενέργειά μας, πόση και τι είδους, και πώς συμπεριφερόμαστε στους γείτονές μας, ανθρώπους και ζώα.
Η προεπιλογή είναι ο υπνοβατισμός και η άρνηση· η δυνατότητα παραμένει πολύ μεγάλη. Δεν μπορεί να υποσχεθεί τον κόσμο που περίμεναν να μας παραδώσουν οι παππούδες μας, γιατί αυτός ο κόσμος έχει ήδη χαθεί. Μπορεί όμως να υποσχεθεί ότι το να αντιμετωπίσουμε όσα έρχονται με ανοιχτά μάτια και καρδιές είναι καλύτερο από κάθε εναλλακτική, και ότι οι στροφές του δρόμου μπορούν να πλοηγηθούν από ανθρώπους που τις βλέπουν να έρχονται. Ήμασταν η γενιά που έκαψε το αρχαίο ηλιακό φως· ας γίνουμε και η γενιά που είπε επιτέλους την αλήθεια. Καληνύχτα, «Gaia speed» και καλή τύχη σε όλους μας.
Σχόλια