Ο Ξένος (L’Étranger) του Αλμπέρ Καμύ (Albert Camus), που εκδόθηκε το 1942 από τον οίκο Gallimard, θεωρείται κλασικό έργο της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Η νουβέλα ακολουθεί τον Μερσώ, έναν αδιάφορο Γάλλο άποικο στην Αλγερία, ο οποίος, λίγες εβδομάδες μετά τον θάνατο της μητέρας του, σκοτώνει έναν ανώνυμο Άραβα σε μια παραλία και οδηγείται στη δίκη και την καταδίκη σε θάνατο.
Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: πριν και μετά τον φόνο. Στο πρώτο μέρος, ο Μερσώ μαθαίνει για τον θάνατο της μητέρας του, παρευρίσκεται στην κηδεία χωρίς να δείξει θλίψη, συνάπτει σχέση με τη Μαρί και εμπλέκεται στις υποθέσεις του γείτονά του Ρεϊμόν Σιντές, ο οποίος κακοποιεί την Αραβίδα ερωμένη του. Όταν ο αδελφός της ερωμένης εμφανίζεται στην παραλία και τραυματίζει τον Ρεϊμόν με μαχαίρι, τρέπεται σε φυγή. Αργότερα, ο Μερσώ επιστρέφει μόνος στην παραλία και τον συναντά ξανά. Ζαλισμένος από τη ζέστη, τον πυροβολεί θανάσιμα όταν εκείνος εμφανίζει το μαχαίρι του και στη συνέχεια ρίχνει τέσσερις ακόμη σφαίρες.
Στο δεύτερο μέρος, ο Μερσώ φυλακίζεται και δικάζεται. Η δίκη δεν εστιάζει τόσο στον φόνο όσο στην αδυναμία του να κλάψει στην κηδεία της μητέρας του. Ο εισαγγελέας τον παρουσιάζει ως «άψυχο τέρας» που αξίζει τον θάνατο. Ο Μερσώ καταδικάζεται σε δημόσιο αποκεφαλισμό. Στο κελί του, απορρίπτει τις προσπάθειες του ιερέα να τον οδηγήσει στη θρησκεία, ξεσπά σε οργή και τελικά αποδέχεται το αναπόφευκτο του θανάτου, ανοίγοντας την καρδιά του «στην τρυφερή αδιαφορία του σύμπαντος».
Ο Καμύ, ο οποίος απέρριπτε την ταμπέλα του υπαρξιστή, συνόψισε το έργο με μια παράδοξη παρατήρηση: «Στην κοινωνία μας, κάθε άνθρωπος που δεν κλαίει στην κηδεία της μητέρας του κινδυνεύει να καταδικαστεί σε θάνατο.» Ο ήρωας του καταδικάζεται όχι τόσο για την πράξη του, όσο επειδή δεν ακολουθεί τους κοινωνικούς κανόνες έκφρασης συναισθημάτων και ηθικής συμμόρφωσης.
Κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι η φιλοσοφία του παραλόγου: η συνειδητοποίηση ότι η ζωή δεν έχει εγγενές νόημα, αλλά αυτό δεν οδηγεί αναγκαστικά στην απόγνωση. Ο Μερσώ, μέσα από την αντιπαράθεση με τον ιερέα και την επικείμενη εκτέλεσή του, φτάνει σε μια παράδοξη ευτυχία: αποδέχεται ότι «τίποτα τελικά δεν έχει σημασία» και ότι η αδιαφορία του σύμπαντος είναι αμοιβαία. Μόνο τότε νιώθει ότι ανήκει σε αυτό.
Ο Ξένος έχει μεταφραστεί πολλές φορές στα αγγλικά με διαφορετικούς τίτλους (The Stranger ή The Outsider) και έχουν σημειωθεί διαφορές στην απόδοση κρίσιμων φράσεων, όπως «la tendre indifférence du monde» που αποδίδεται άλλοτε ως «benign» και άλλοτε ως «tender». Η πρώτη αγγλική μετάφραση του Στιούαρτ Γκίλμπερτ κυκλοφόρησε το 1946, ενώ σημαντικές μεταγενέστερες εκδόσεις περιλαμβάνουν εκείνες του Μάθιου Γουόρντ (1988) και της Σάντρα Σμιθ (2012).
Το έργο έχει προσαρμοστεί τρεις φορές στον κινηματογράφο (1967, 2001, 2025) και έχει εμπνεύσει μουσικά κομμάτια, όπως το «Killing an Arab» των The Cure. Το 2013, ο Αλγερινός συγγραφέας Καμέλ Νταούντ εξέδωσε το μυθιστόρημα «Μερσώ, ο άλλος ξένος» (The Meursault Investigation), το οποίο αφηγείται την ιστορία από την οπτική του αδελφού του ανώνυμου Άραβα θύματος, δίνοντάς του όνομα (Μούσα) και ανθρώπινη υπόσταση, σε μια μετα-αποικιακή απάντηση στο κλασικό κείμενο.
Η διαχρονική αξία του Ξένου έγκειται στην εξερεύνηση της αλλοτρίωσης, της ειλικρίνειας έναντι της κοινωνικής υποκρισίας και της ανθρώπινης σχέσης με τον θάνατο. Ο Μερσώ αρνείται να κατασκευάσει νόημα εκεί που δεν υπάρχει, και η στάση του προκαλεί ακόμη και σήμερα συζητήσεις για την αυθεντικότητα, την ενοχή και την ελευθερία. Μάλιστα, ορισμένοι σχολιαστές έχουν επισημάνει ότι η συμπεριφορά του ήρωα μπορεί να περιγραφεί ως απεικόνιση χαρακτηριστικών του φάσματος του αυτισμού, αν και ο Καμύ τον βάσισε σε έναν φίλο του, τον Πιερ Γκαλιντό.
Σχόλια