Το 1976 ο ψυχολόγος, ψυχοϊστορικός και θεωρητικός της συνείδησης Τζούλιαν Τζέινς (Julian Jaynes) (1920–1997) εξέδωσε το βιβλίο «The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind», το οποίο στα ελληνικά αποδίδεται ως «Η Προέλευση της Συνείδησης στην Κατάρρευση του Διθάλαμου Νου». Πρόκειται για το μοναδικό βιβλίο του και εξακολουθεί να τυπώνεται σε πολλές γλώσσες.
Ο Τζέινς διερευνά τη φύση της συνείδησης – ιδίως «την ικανότητα για ενδοσκόπηση» – και την εξέλιξή της στην αρχαία ανθρώπινη ιστορία. Προτείνει ότι η συνείδηση είναι μια μαθημένη συμπεριφορά που έχει τις ρίζες της στη γλώσσα και τον πολιτισμό, όχι κάτι έμφυτο. Τη διακρίνει από την αισθητηριακή επίγνωση και τη νόηση.
Ο κεντρικός όρος είναι ο «διθάλαμος νους», μια μη συνειδητή νοητική κατάσταση που, σύμφωνα με τον Τζέινς, επικρατούσε στους πρώιμους ανθρώπους και βασιζόταν σε ακουστικές ψευδαισθήσεις. Οι άνθρωποι βίωναν αυτές τις ψευδαισθήσεις ως εντολές θεών, που καθοδηγούσαν τις πράξεις τους. Η ανάλυσή του στηρίζεται σε ιστορικά κείμενα και αρχαιολογικά ευρήματα. Ο Τζέινς τοποθετεί την προέλευση της συνείδησης γύρω στη 2η χιλιετία π.Χ. και υποστηρίζει ότι η μετάβαση από τον διθάλαμο νου στη συνείδηση πυροδοτήθηκε από την κατάρρευση του διθάλαμου συστήματος.
Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη: «The Mind of Man», όπου εξετάζει την Ιλιάδα του Ομήρου και συνδέει τον διθάλαμο νου με την προέλευση του πολιτισμού· «The Witness of History», που εφαρμόζει την υπόθεση στη νεολιθική κουλτούρα και την άνοδο των πολιτισμών της Μεσοποταμίας και της Ελλάδας· και «Vestiges of the Bicameral Mind in the Modern World», που εφαρμόζει την υπόθεση σε σύγχρονες ψυχολογικές θεωρίες για την εξουσία, την προφητεία, την κατάληψη από πνεύματα, την ποίηση, τη μουσική, την ύπνωση και τη σχιζοφρένεια.
Όταν κυκλοφόρησε, το βιβλίο ήταν μια επιτυχημένη εκλαϊκευμένη επιστήμη: η πρώτη εκτύπωση εξαντλήθηκε πριν προλάβει να αντικατασταθεί από δεύτερη. Έλαβε θετικές κριτικές από τον John Updike στο The New Yorker, τον Christopher Lehmann-Haupt στους New York Times και τον Marshall McLuhan στην Toronto Globe and Mail. Άρθρα για τον Τζέινς και τις ιδέες του δημοσιεύτηκαν στο Time και το Psychology Today το 1977, και στο Quest/78 το 1978. Το βιβλίο ήταν υποψήφιο για το National Book Award στην κατηγορία Contemporary Thought το 1978. Μια νέα έκδοση με επίλογο που απαντούσε σε κάποιες κριτικές εκδόθηκε στις ΗΠΑ το 1990, στο Ηνωμένο Βασίλειο από τις Penguin Books το 1993, και επανεκδόθηκε το 2000.
Ο Richard Dawkins στο βιβλίο του «The God Delusion» (2006) το χαρακτήρισε «ένα από εκείνα τα βιβλία που είναι είτε πλήρης ανοησία είτε έργο απόλυτης ιδιοφυΐας, τίποτα ενδιάμεσα! Πιθανώς το πρώτο, αλλά κρατάω ανοιχτά τα ενδεχόμενα.»
Η επιρροή του ήταν ευρεία. Το έργο του Τζέινς επηρέασε φιλοσόφους όπως ο Daniel Dennett, η Susan Blackmore και ο Ken Wilber, ενώ το διθάλαμο μοντέλο των εγκεφαλικών ημισφαιρίων επηρέασε ερευνητές της σχιζοφρένειας όπως ο Henry Nasrallah και ο Tim Crow. Η θεωρία της διθαλαμίας ενέπνευσε πρώιμες έρευνες για τις ακουστικές ψευδαισθήσεις από τον ψυχολόγο Thomas Posey και τον κλινικό ψυχολόγο John Hamilton. Με νέα έρευνα στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και νέες τεχνικές απεικόνισης εγκεφάλου, οι ιδέες του Τζέινς έλαβαν ανανεωμένη προσοχή.
Ο ίδιος ο Τζέινς περιέγραψε τις αντιδράσεις στο βιβλίο του ως «από ανθρώπους που αισθάνονται ότι [οι ιδέες] είναι πολύ σημαντικές μέχρι πολύ ισχυρή εχθρότητα». Πρόσθεσε ότι όταν κάποιος υποστηρίζει ότι η συνείδηση βρίσκεται στην ιστορία, αυτό δεν γίνεται αποδεκτό: αν οι ψυχολόγοι το αποδέχονταν, δεν θα είχαν κίνητρο να επιστρέψουν στο εργαστήριο.
Ο Marcel Kuijsten, ιδρυτής της Τζούλιαν Τζέινς Society, έγραψε ότι τις δεκαετίες μετά την έκδοση υπήρξαν ελάχιστες σε βάθος συζητήσεις, θετικές ή αρνητικές, απορρίπτοντας ως υπερβολικά απλοϊκή την κριτική ότι «ο Τζέινς έκανε λάθος».
Το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε τουλάχιστον επτά ξένες γλώσσες και άφησε ίχνη στην ποπ κουλτούρα: το μήνυμα «Your bicameral mind / Mind your bicameral» είναι χαραγμένο στο αυλάκι εξόδου του βινυλίου του τραγουδιού «Boys Keep Swinging» του David Bowie (1979), ενώ η έννοια έπαιξε κεντρικό ρόλο στη σειρά Westworld (2016–2022) για να εξηγήσει την ψυχολογία των android-οικοδεσποτών· το φινάλε του πρώτου κύκλου τιτλοφορείται «The Bicameral Mind» (2016).
Στον πυρήνα του βιβλίου παραμένει μια προκλητική υπόθεση: ότι η ενδοσκόπηση, αυτό που θεωρούμε πιο προσωπικό και δεδομένο, έχει ιστορική αρχή και πολιτισμικές ρίζες.
Σχόλια