Το «Finnegans Wake» είναι μυθιστόρημα του Ιρλανδού συγγραφέα Τζέιμς Τζόυς. Άρχισε να δημοσιεύεται σε συνέχειες από το 1924, με τον τίτλο «fragments from Work in Progress», και ο τελικός τίτλος αποκαλύφθηκε μόνο όταν το βιβλίο εκδόθηκε στις 4 Μαΐου 1939, έπειτα από δεκαεπτά χρόνια σύνθεσης. Ο Τζόυς πέθανε είκοσι μήνες αργότερα, στη Ζυρίχη, στις 13 Ιανουαρίου 1941.
Η γλώσσα του βιβλίου έχει ως βάση τα αγγλικά, αλλά ο Τζόυς τη μεταμόρφωσε συνδυάζοντας και αλλοιώνοντας λέξεις από πολλές γλώσσες, δημιουργώντας ένα δικό του ιδίωμα γεμάτο λογοπαίγνια και σύνθετες λέξεις. Σύμφωνα με σχολιαστές, αυτή η τεχνική ήταν μια προσπάθεια να αποδοθεί ο τρόπος που οι αναμνήσεις, οι άνθρωποι και οι τόποι αναμειγνύονται και μετασχηματίζονται σε μια ονειρική ή μισοξύπνια κατάσταση. Ο Τζόυς, σε επιστολή του 1926 προς τη Χάριετ Σο Γουίβερ, περιέγραψε την πρόθεσή του: «Ένα μεγάλο μέρος κάθε ανθρώπινης ύπαρξης περνά σε μια κατάσταση που δεν μπορεί να αποδοθεί με τη χρήση ξύπνιας γλώσσας, κομμένης και στεγνής γραμματικής και πλοκής που προχωρά.»
Η αρχική υποδοχή του έργου ήταν σε μεγάλο βαθμό αρνητική: από σύγχυση για τη ριζική αναμόρφωση της γλώσσας έως ανοιχτή εχθρότητα για τη φαινομενική έλλειψη νοήματος και σεβασμού στις λογοτεχνικές συμβάσεις. Το περιοδικό The Dial αρνήθηκε να δημοσιεύσει τέσσερα κεφάλαια του τρίτου μέρους το 1926. Ο Τζόυς, ωστόσο, υποστήριζε ότι κάθε συλλαβή ήταν δικαιολογημένη και δήλωσε στον Ρίτσαρντ Έλμαν: «Μπορώ να δικαιολογήσω κάθε γραμμή του βιβλίου μου». Στον Σίσλεϊ Χάντλστον δήλωσε ότι είκοσι σελίδες τού κόστισαν χίλιες διακόσιες ώρες εργασίας.
Παρά τα εμπόδια, οι αναγνώστες και οι μελετητές έχουν καταλήξει σε μια ευρεία συναίνεση για το κεντρικό καστ χαρακτήρων και, σε μικρότερο βαθμό, για την πλοκή. Το βιβλίο εξερευνά τη ζωή της οικογένειας Ίργουικερ: τον πατέρα HCE, τη μητέρα ALP και τα τρία παιδιά τους, τον Σεμ τον Γραφιά, τον Σον τον Ταχυδρόμο και την Ίσι. Μετά από μια απροσδιόριστη φήμη για τον HCE, το βιβλίο παρακολουθεί τις προσπάθειες της συζύγου του να τον αθωώσει με ένα γράμμα, τον αγώνα των γιων να τον αντικαταστήσουν και έναν τελικό μονόλογο της ALP την αυγή. Η κυκλική δομή τονίζεται από το γεγονός ότι το μυθιστόρημα τελειώνει με μια ημιτελή φράση που συμπληρώνει το απόσπασμα με το οποίο αρχίζει: «a way a lone a last a loved a long the / riverrun, past Eve and Adam's…».
Το πρώτο μέρος εισάγει τον χτίστη Φίνεγκαν, που πέφτει από μια σκάλα και πεθαίνει, αλλά ανασταίνεται προσωρινά κατά τη διάρκεια της αγρυπνίας του. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ο HCE, γνωστός και ως «Here Comes Everybody», ο οποίος ανεβαίνει στην κοινωνία του Δουβλίνου αλλά καταρρέει εξαιτίας μιας φήμης για σεξουαλικό ατόπημα στο Φοίνιξ Παρκ. Η φήμη διαδίδεται, μετατρέπεται σε τραγούδι («The Ballad of Persse O'Reilly») και οδηγεί τον HCE σε απόκρυψη, δίκη και τελικά απελευθέρωση. Στο κεφάλαιο I.5 αναλύεται το γράμμα της ALP, το οποίο υπαγόρευσε στον γιο της Σεμ και ανέθεσε στον Σον να παραδώσει, αλλά ποτέ δεν έφτασε στον προορισμό του· βρέθηκε σε έναν σωρό σκουπιδιών από μια κότα ονόματι Μπίντι.
Το κεφάλαιο I.8, αφιερωμένο στην ALP, θεωρείται ένα από τα πιο δοξασμένα αποσπάσματα του βιβλίου. Εκεί δύο πλύστρες κουτσομπολεύουν για την απάντηση της ALP στις κατηγορίες εναντίον του συζύγου της, ενώ πλένουν ρούχα στον ποταμό Λίφεϊ. Το κείμενο διαπλέκεται με χιλιάδες ονόματα ποταμών από όλο τον κόσμο, υποδηλώνοντας ότι η ALP προσωποποιεί τον ίδιο τον ποταμό, ενώ ο HCE προσωποποιεί την πόλη του Δουβλίνου. Στο τέλος του κεφαλαίου οι δύο πλύστρες μεταμορφώνονται σε δέντρο και πέτρα καθώς πέφτει το σκοτάδι.
Το δεύτερο και το τρίτο μέρος μετατοπίζουν την εστίαση στα παιδιά. Στο δεύτερο μέρος τα αδέλφια παίζουν παιχνίδια, σπουδάζουν γεωμετρία και ακούν ιστορίες από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση του μπαρ, ενώ ο μεθυσμένος HCE καθαρίζει το μπαρ και μεταμορφώνεται στον αρχαίο Ιρλανδό βασιλιά Ρόρυ Ο' Κόνορ. Στο τρίτο μέρος ο Σον, ως ταχυδρόμος, κουβαλά το γράμμα της μητέρας του, δίνει ένα μακροσκελές και σεξουαλικά υπονοούμενο κήρυγμα στην αδελφή του Ίσι και τελικά γίνεται μέσο για να ακουστεί ξανά η φωνή του πατέρα μέσω μιας πνευματιστικής συνεδρίας. Το τέταρτο μέρος αποτελείται από μικρά φαινομενικά ασύνδετα επεισόδια και κλείνει με τον τελικό μονόλογο της ALP, που, ως ποταμός Λίφεϊ, εξαφανίζεται στην αυγή στον ωκεανό.
Οι κριτικοί διαφωνούν για το αν οι χαρακτήρες είναι διακριτοί ή ρευστοί. Ορισμένοι, όπως η Μάργκοτ Νόρις, υποστηρίζουν ότι οι χαρακτήρες είναι ρευστοί και εναλλάξιμοι, ενώ άλλοι τους βλέπουν ως αρχέτυπα ή συγχωνεύσεις χαρακτήρων που παίρνουν διαφορετικές μορφές. Ο Τζόυς, κατά τη σύνθεση, χρησιμοποιούσε σύμβολα, τα λεγόμενα «sigla», αντί ονομάτων για να δηλώσει αυτά τα συμπλέγματα χαρακτήρων. Η απόκρυψη ταυτοτήτων έχει οδηγήσει σε διαφορετικές ερμηνείες, όπως για παράδειγμα αν ο Φέστι Κινγκ, που δικάζεται στο κεφάλαιο I.4, είναι ένας τύπος HCE ή του Σον.
Κεντρικά θέματα του έργου είναι η πτώση και η ανάσταση, η κυκλική φύση του χρόνου και της ιστορίας, η ενοχή και η λύτρωση, το τραγικό έρωτα όπως αποτυπώνεται στον μύθο του Τριστάνου και της Ιζόλδης, το μοτίβο των αδελφών που πολεμούν, η προσωποποίηση του τοπίου και το απροσδιόριστο έγκλημα του HCE στο πάρκο. Το γράμμα της ALP εμφανίζεται πολλές φορές σε διαφορετικές μορφές, αλλά το περιεχόμενό του δεν ορίζεται ποτέ πλήρως· συνήθως θεωρείται ταυτόχρονα αθώωση του HCE και κατηγορητήριο για την αμαρτία του. Όπως επισημαίνει ο Φίλιπ Κίτσερ, η ενοχή, οι αποτυχίες και τα ελαττώματα του HCE διαποτίζουν ολόκληρο το βιβλίο.
Το «Finnegans Wake» έχει αποκτήσει τη φήμη ενός από τα πιο δύσκολα έργα της λογοτεχνίας, αλλά ο Τζόυς επέμενε ότι δεν ήταν ούτε τυχαίο ούτε άσκοπο. Μια ομάδα υποστηρικτών του Τζόυς, στην οποία περιλαμβανόταν ο Σάμιουελ Μπέκετ, δημοσίευσε το 1929 μια συλλογή κριτικών δοκιμίων για το έργο, με τίτλο Our Exagmination Round His Factification for Incamination of Work in Progress. Το βιβλίο παραμένει ένα τολμηρό πείραμα που επιχειρεί να αναπαραστήσει τη νύχτα, το όνειρο και τα πολλαπλά επίπεδα νοήματος με τρόπο που η συμβατική γλώσσα, όπως πίστευε ο ίδιος ο συγγραφέας, δεν μπορεί να αποδώσει.
Σχόλια