Το 2009 ο Βρετανός ψυχίατρος Ίαν ΜακΓκίλκριστ (Iain McGilchrist) εξέδωσε το βιβλίο «The Master and His Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World». Πρόκειται για ένα έργο 608 σελίδων που ασχολείται με την εξειδικευμένη λειτουργία των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Η κεντρική ιδέα είναι ότι τα ημισφαίρια δεν διαφέρουν απλώς ως προς το αν είναι «λογικό» ή «δημιουργικό», αλλά προσέχουν τον κόσμο με θεμελιωδώς διαφορετικό τρόπο: το αριστερό εστιάζει στη λεπτομέρεια, ενώ το δεξί αντιλαμβάνεται την ολότητα. Στον τίτλο, το δεξί ημισφαίριο είναι ο «αφέντης» και το αριστερό ο «απεσταλμένος». Σύμφωνα με τον συγγραφέα, οι δύο αυτές κοσμοθεωρίες έχουν διαμορφώσει τον δυτικό πολιτισμό από την εποχή του αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου Πλάτωνα, και η αυξανόμενη σύγκρουσή τους έχει συνέπειες για τον τρόπο με τον οποίο αλλάζει ο σύγχρονος κόσμος.
Ο ΜακΓκίλκριστ αναφέρει δύο κύριες επιρροές για τη δουλειά του. Από τον ψυχίατρο Τζον Κάτινγκ (John Cutting), όπως λέει, κατάλαβε ότι η διαφορά ανάμεσα στα ημισφαίρια δεν βρίσκεται στο τι κάνουν, αλλά στο πώς το κάνουν. Από τον ψυχολόγο Ντέιβιντ ΜακΝίλ (David McNeill) υιοθέτησε την ιδέα ότι η σκέψη γεννιέται στο δεξί ημισφαίριο, επεξεργάζεται για να εκφραστεί στον λόγο από το αριστερό, και στη συνέχεια το νόημα ενσωματώνεται ξανά από το δεξί, το οποίο μόνο του κατανοεί τη συνολική σημασία μιας σύνθετης εκφοράς.
Στην εισαγωγή του βιβλίου ο συγγραφέας σημειώνει ότι «υπάρχει, κυριολεκτικά, ένας κόσμος διαφοράς ανάμεσα στα ημισφαίρια». Για να κατανοήσει κανείς τι ακριβώς σημαίνει αυτό, εξηγεί, χρειάστηκε ένα ταξίδι μέσα από πολλούς φαινομενικά άσχετους χώρους: όχι μόνο τη νευρολογία και την ψυχολογία, αλλά και τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία, τις τέχνες και, ως έναν βαθμό, την αρχαιολογία και την ανθρωπολογία.
Στο πρώτο μέρος, με τίτλο «The Divided Brain», ο ΜακΓκίλκριστ αντικαθιστά τη δημοφιλή και επιφανειακή αντίληψη ότι το ένα ημισφαίριο είναι λογικό και το άλλο δημιουργικό. Αντ' αυτού περιγράφει δύο τρόπους προσοχής που κλιμακώνονται σε πολύ διαφορετικές «προσωπικότητες» των ημισφαιρίων. Το δεξί ημισφαίριο, σύμφωνα με το βιβλίο, έχει πιο άμεση σχέση με τα φυσικά σώματα — το δικό μας και των άλλων — και με την εξωτερική πραγματικότητα όπως τη δίνουν οι αισθήσεις. Αυτή η σχέση το καθιστά μεσολαβητή, τον πρώτο και τον τελευταίο σταθμό κάθε εμπειρίας.
Στο δεύτερο μέρος, «How the Brain Has Shaped Our World», ο συγγραφέας περιγράφει την εξέλιξη του δυτικού πολιτισμού όπως αυτή επηρεάστηκε από τη λειτουργία των ημισφαιρίων. Η διαδρομή ξεκινά από τον αρχαίο κόσμο, περνά από την Αναγέννηση και τη Μεταρρύθμιση, τον Διαφωτισμό, τον Ρομαντισμό και τη Βιομηχανική Επανάσταση, και φτάνει στον μοντέρνο και μεταμοντέρνο κόσμο. Ο ΜακΓκίλκριστ υποστηρίζει ότι ο σημερινός πολιτισμός κυριαρχείται ολοένα και περισσότερο από το αριστερό ημισφαίριο, κάτι που λειτουργεί εις βάρος μας.
Ορισμένοι κριτικοί είδαν σε αυτή τη θέση μια προειδοποίηση ότι σκεφτόμαστε όλο και περισσότερο σαν μηχανές και κινδυνεύουμε να χάσουμε ό,τι μας κάνει ανθρώπους. Άλλοι, πάντως, θεώρησαν ότι το βιβλίο ξεπερνά κατά πολύ τα νευρολογικά δεδομένα.
Η υποδοχή ήταν ανάμεικτη: η φιλόσοφος Μέρι Μίτζλι (Mary Midgley) έγραψε στον Guardian ότι πρόκειται για ένα βιβλίο που θέτει νέα ερωτήματα και είναι «εξαιρετικά προκλητικό για τη σκέψη», ενώ ο νευρολόγος Άνταμ Ζίμαν (Adam Zeman) το χαρακτήρισε μια τεράστια, απορροφητική και αμφισβητήσιμη θέση. Από την άλλη, ο φιλόσοφος Έι Σι Γκρέιλινγκ (A. C. Grayling) επαίνεσε τη γραφή και τη γνώση, αλλά σημείωσε ότι τα ευρήματα της νευροεπιστήμης δεν είναι αρκετά λεπτομερή ώστε να στηρίξουν τα μεγάλα πολιτισμικά συμπεράσματα του βιβλίου.
Το περιοδικό The Economist έκανε λόγο για γενικεύσεις «τεράστιας εμβέλειας» και υποστήριξε ότι το δεύτερο μέρος του βιβλίου έχει αποκολληθεί από την εγκεφαλική επιστήμη. Ο ψυχολόγος Μάικλ Κορμπάλις (Michael Corballis) πρόσθεσε ότι, παρότι το έργο έτυχε ευρείας αποδοχής, ξεπερνά τα νευρολογικά δεδομένα. Ο Όουεν Φλάναγκαν (Owen Flanagan) αμφισβήτησε πολλές πλευρές του βιβλίου και το απέρριψε, λέγοντας ότι ούτε οι ημισφαιρικές διαφορές ούτε τα μοτίβα 2.500 ετών δυτικής ιστορίας είναι καλά κατανοητά.
Ο ΜακΓκίλκριστ απάντησε με δριμύτητα, κάνοντας λόγο για επιφανειακή και παραπλανητική κριτική.
Παρά τις αντιδράσεις, το βιβλίο έφτασε στη βραχεία λίστα για το βραβείο βιβλίου του Bristol Festival of Ideas το 2010 και στη μακρά λίστα για το βραβείο επιστημονικού βιβλίου της Royal Society την ίδια χρονιά. Ενέπνευσε επίσης το ντοκιμαντέρ «The Divided Brain», το οποίο εγκρίθηκε από τον ίδιο τον συγγραφέα.
Το θέμα του συνδέεται με ευρύτερες συζητήσεις για τη φιλοσοφία του νου και με θεωρίες όπως εκείνη του διθάλαμου νου του Τζούλιαν Τζέινς (Julian Jaynes), ενώ ο ΜακΓκίλκριστ επανήλθε αργότερα με το βιβλίο «The Matter with Things» το 2021.
Σχόλια