Πριν από περισσότερο από έναν χρόνο, ένα κάρο που το έσερνε γαϊδούρι περνούσε μέσα από σωρούς ερειπίων στη Γάζα. Τρεις νέοι σκούπιζαν τη στάχτη από καμένα εξώφυλλα βιβλίων και φόρτωναν όσους τόμους είχαν σωθεί, προσπαθώντας να τους προστατεύσουν από τους βομβαρδισμούς και από γείτονες που τους έκαιγαν για μαγείρεμα επειδή ο αποκλεισμός είχε καταστήσει το μαγειρικό αέριο δυσεύρετο.
Ο Ομάρ Χαμάντ (Omar Hamad), 30 ετών, απόφοιτος Φαρμακευτικής, μαζί με τον Χουσάμ Χαμάντ (Hussam Hamad), 42 ετών, και τον Ιμπραχίμ αλ-Μάσρι (Ibrahim al-Masri), 31 ετών, έχουν συμβάλει στη συλλογή και τη διατήρηση περισσότερων από 5.500 βιβλίων από το 2025. Η προσπάθειά τους μετεξελίχθηκε σε μια απρόσμενη βιβλιοθήκη στη Λωρίδα της Γάζας, τη «Βιβλιοθήκη του Φοίνικα» («Phoenix Library»), που άνοιξε στις 21 Απριλίου. Τα βιβλία συγκεντρώθηκαν με κάθε μέσο: ανασύρθηκαν από τα ερείπια, αγοράστηκαν ή επανεκτυπώθηκαν.
Οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί έχουν θάψει τη Γάζα κάτω από 61,5 εκατομμύρια τόνους ερείπια, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περισσότερα από 169 κιλά ανά τετραγωνικό μέτρο. Κάτω από αυτή τη μάζα βρίσκονται βιβλιοθήκες, προσωπικές συλλογές και μεγάλα θεσμικά αρχεία. Ο Ομάρ Χαμάντ λέει ότι το όνομα της βιβλιοθήκης μιλάει από μόνο του: «Ο Φοίνικας, που αναδύεται από τις στάχτες». Η δράση τους εντάσσεται σε ένα ευρύτερο κοινοτικό κίνημα διάσωσης βιβλίων και δημόσιων βιβλιοθηκών από την καταστροφή του πολέμου.
Από τον Οκτώβριο του 2023 έχουν υποστεί ζημιές ή έχουν καταστραφεί τουλάχιστον 87 βιβλιοθήκες στη Γάζα. Τα Κεντρικά Αρχεία της Γάζας, με ιστορικά έγγραφα 150 ετών, ισοπεδώθηκαν από αεροπορικές επιδρομές τον Νοέμβριο του 2023. Τον Μάιο του 2024, η βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Αλ-Άκσα κάηκε από ισραηλινούς στρατιώτες, σύμφωνα με το δημοσίευμα. Η Αχλάμ αλ-Σάερ (Ahlam al-Sha’er), διευθύντρια βιβλιοθηκών και πολιτιστικής κληρονομιάς στο υπουργείο Πολιτισμού της Γάζας, αναφέρει ότι πριν από τον πόλεμο η Γάζα διέθετε πάνω από 200 εκατομμύρια βιβλία.
Ο Ομάρ Χαμάντ εκτοπίστηκε δέκα φορές από το Μπέιτ Χανούν. Κάθε φορά φόρτωνε τα βιβλία του μπροστά στο φορτηγό, ανάμεσα σε αποσκευές και τρόφιμα, αφήνοντας την οικογένειά του απορημένη. Η προσπάθεια διάσωσης ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2025, όταν ο βραβευμένος με Πούλιτζερ Παλαιστίνιος ποιητής Μοσάμπ Αμπού Τόχα (Mosab Abu Toha) ζήτησε να ανακτηθούν τα βιβλία της προσωπικής του βιβλιοθήκης στη Μπέιτ Λαχία. Σε ένα καταφύγιο εκτοπισμένων, η ομάδα βρήκε ανθρώπους να καίνε βιβλία από τη βιβλιοθήκη του Ισλαμικού Πανεπιστημίου της Γάζας, μιας από τις μεγαλύτερες ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες της Λωρίδας, για θέρμανση και μαγείρεμα. Ο Ομάρ Χαμάντ αγόραζε ό,τι μπορούσε, ιδίως από παιδιά που πουλούσαν βιβλία προς ένα σέκελ το κιλό, λιγότερο από 30 σεντς.
Η τιμή του υγραερίου μαγειρέματος στη Γάζα είχε αυξηθεί κατά 4.000% σε σχέση με πριν από τον πόλεμο και κατά 600% σε σχέση με την περίοδο της λεγόμενης εκεχειρίας, σύμφωνα με έκθεση του OCHA τον Μάρτιο του 2025. Για να στεγάσουν τη «Βιβλιοθήκη του Φοίνικα», οι τρεις άνδρες νοίκιασαν διαμέρισμα 180 τετραγωνικών μέτρων στην κεντρική Γάζα και κατασκεύασαν διπλά συρόμενα ράφια για εξοικονόμηση χώρου. Ορισμένα βιβλία τα ανέκτησαν ψηφιακά και τα επανεκτύπωσαν με πενταπλάσιο κόστος. Από τον περασμένο Δεκέμβριο, η ομάδα συγκεντρώνει χρήματα μέσω της πλατφόρμας Chuffed και έχει ξεπεράσει τα 100.000 δολάρια για ενοίκιο, ηλεκτροδότηση με γεννήτρια, νερό και εξοπλισμό.
Ο αλ-Μάσρι, απόφοιτος αγγλικής φιλολογίας, δείχνει με εμφανή περηφάνια βιβλία τρυπημένα από σφαίρες, καμένα στις άκρες και σχισμένα. Ανάμεσα σε όσα ανασύρθηκαν από τα ερείπια υπάρχουν τόμοι ηλικίας άνω των εκατό ετών: μια πέμπτη έκδοση της «Καλίλα και Ντίμνα», μια Αγία Γραφή και η «Μουκαντίμα» του Ιμπν Χαλντούν. Η βιβλιοθήκη οργανώνεται σε ενότητες: ισλαμική νομολογία και ιστορία, παλαιστινιακές σπουδές, παγκόσμια λογοτεχνία με νομπελίστες, ρωσικά και αγγλικά κλασικά έργα, παλαιστινιακή και αραβική πεζογραφία, πολιτικά βιβλία και ακαδημαϊκά κείμενα. Το ένα τέταρτο της συλλογής απευθύνεται σε παιδιά. «Η γνώση είναι το σημαντικότερο όπλο ενάντια στην κατοχή», λέει ο Χουσάμ Χαμάντ, ο οποίος δεν κρύβει την ανησυχία του ότι ο πόλεμος μπορεί να ξαναρχίσει.
Η βιβλιοθήκη του τεμένους Ομάρι, η παλαιότερη της Γάζας, βομβαρδίστηκε στις 8 Δεκεμβρίου 2023. Μεγάλο μέρος των περίπου 20.000 σπάνιων βιβλίων της έγινε στάχτη, μεταξύ αυτών και χειρόγραφα από την περίοδο των Μαμελούκων έως την ύστερη οθωμανική περίοδο, ορισμένα ηλικίας 700 ετών. Το ίδιο το τέμενος είναι ιστορικό μνημείο: υπήρξε βυζαντινή εκκλησία τον 5ο αιώνα, τζαμί τον 7ο, εκκλησία των Σταυροφόρων τον 11ο και ξανά τζαμί τον 13ο. Η αλ-Σάερ περιγράφει τέτοιες απώλειες ως «πολιτιστική διαγραφή». Ανάμεσα στα παραδείγματα είναι η προσωπική βιβλιοθήκη του Αμπντέλ Λατίφ Αμπού Χασίμ (Abdel Latif Abu Hashim) με 14.000 βιβλία και ο Εθνικός Οίκος Βιβλίων στη Γάζα με 5.000 τίτλους Γαζαίων συγγραφέων χωρίς αντίτυπα εκτός της περιοχής.
Η Χανίν αλ-Όμσι (Haneen al-Omsi), 33 ετών, είναι συντονίστρια της ομάδας «Eyes on Heritage», η οποία άρχισε να εργάζεται στη βιβλιοθήκη του τεμένους Ομάρι τον Ιανουάριο του 2025. Λέει ότι αυτό που κάνουν δεν είναι αποκατάσταση αλλά «διαλογή». Η ομάδα περιλαμβάνει πέντε νέες γυναίκες από διαφορετικούς κλάδους και υποστηρίζεται από γιατρούς, νοσηλευτές, μηχανικούς, δασκάλους και νοικοκυρές. Χρησιμοποιούν ό,τι υλικά είναι διαθέσιμα, ακόμη και οινόπνευμα και παραδοσιακά χειρουργικά εργαλεία που δύσκολα βρίσκονται. Από τη συλλογή εντόπισαν μόνο 3.000 κατεστραμμένα βιβλία, τα οποία μετά βίας μπορούν να συντηρηθούν μερικώς. Από τα 228 σπάνια χειρόγραφα βρέθηκαν 147, ενώ 81 αγνοούνται.
Το σπίτι της ίδιας της αλ-Όμσι καταστράφηκε κατά τον εκτοπισμό της, αλλά το επισκέφθηκε μόλις δύο εβδομάδες μετά την επιστροφή της στην πόλη της Γάζας, διάστημα κατά το οποίο αφοσιώθηκε αποκλειστικά στη βιβλιοθήκη. Η αλ-Σάερ θεωρεί αξιέπαινες τις κοινοτικές προσπάθειες, αλλά λέει ότι δεν αρκούν. Οι συνέπειες, τονίζει, εκτείνονται για δεκαετίες στο μέλλον, και καλεί την UNESCO να αντιμετωπίσει τις βιβλιοθήκες της Γάζας ως προτεραιότητα πριν χαθεί ό,τι απομένει. Παράλληλα, συγγραφείς από τη Γάζα συνεχίζουν να ζητούν αριθμούς εθνικής κατάθεσης για νέα βιβλία και εκδόσεις· η συγγραφή συνεχίζεται μέσα στα ερείπια.
Σχόλια