Το «Αναζητώντας νόημα ζωής» εκδόθηκε το 1946 από τον Βίκτορ Φρανκλ (Viktor Frankl), ο οποίος καταγράφει την εμπειρία του ως κρατούμενος σε ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο αρχικός γερμανικός τίτλος ήταν «Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager» και η πρώτη αγγλόφωνη μετάφραση κυκλοφόρησε με διαφορετικό τίτλο. Το πρόθεμα «Trotzdem Ja zum Leben sagen» προστέθηκε σε μεταγενέστερες γερμανικές εκδόσεις. Στα ελληνικά εμφανίστηκε αρχικά ως «Αναζητώντας νόημα ζωής και ελευθερίας σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης».
Στο πρώτο μέρος ο Φρανκλ περιγράφει τρεις ψυχολογικές αντιδράσεις που βιώνουν σε κάποιον βαθμό όλοι οι κρατούμενοι: το σοκ κατά την αρχική φάση εισαγωγής στο στρατόπεδο, την απάθεια μετά την προσαρμογή στη ζωή του στρατοπέδου και, αν επιζήσει και απελευθερωθεί, την αποπροσωποποίηση, την ηθική παραμόρφωση, την πικρία και την απογοήτευση. Ο Φρανκλ καταλήγει ότι το νόημα της ζωής βρίσκεται σε κάθε στιγμή· η ζωή δεν παύει να έχει νόημα ακόμη και μέσα στον πόνο και τον θάνατο.
Μια από τις βασικές παρατηρήσεις του ήταν ότι όσοι επιβίωναν συνδέονταν με έναν σκοπό ζωής και βυθίζονταν στη φαντασία αυτού του σκοπού, για παράδειγμα συνομιλώντας με ένα αγαπημένο πρόσωπο, έστω και νοερά. Ο τρόπος με τον οποίο ένας κρατούμενος φανταζόταν το μέλλον του επηρέαζε τη μακροζωία του. Σε μια συνεδρία ομαδικής θεραπείας κατά τη διάρκεια μαζικής στέρησης τροφής, ο Φρανκλ είπε ότι για τον καθένα που βρίσκεται σε δεινή θέση υπάρχει κάποιος που τον κοιτάζει — ένας φίλος, ένας συγγενής ή ακόμη και ο θεός — και δεν θα ήθελε να τον απογοητεύσει.
Ο Φρανκλ υποστήριξε ότι οι ψυχολογικές αντιδράσεις ενός ανθρώπου δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα των συνθηκών της ζωής του, όσο σκληρές κι αν είναι, αλλά εξαρτώνται και από την ελευθερία επιλογής που δεν χάνεται ποτέ. Παρατήρησε το παράδοξο να επιβιώνουν κρατούμενοι με σχετικά κακή σωματική υγεία, ενώ άλλοι φαινομενικά δυνατοί να μην τα καταφέρνουν· η διαφορά ήταν η ύπαρξη ενός νοήματος ζωής. Το νόημα αυτό μπορεί να βρεθεί μέσα από τρεις δρόμους: την ολοκλήρωση έργων, τη φροντίδα ενός άλλου ανθρώπου ή την αντιμετώπιση του πόνου με αξιοπρέπεια.
Ο Φρανκλ κατέληξε επίσης ότι υπάρχουν μόνο δύο είδη ανθρώπων, οι έντιμοι και οι ανέντιμοι, και ότι καμία κοινωνία δεν είναι απαλλαγμένη από κανένα από τα δύο. Έτσι, υπήρχαν έντιμοι φρουροί και ανέντιμοι κρατούμενοι, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τους καπό, οι οποίοι βασάνιζαν και εκμεταλλεύονταν τους συγκρατούμενούς τους για προσωπικό όφελος.
Στο τέλος του πρώτου μέρους περιγράφει τα στάδια της απελευθέρωσης. Το πρώτο είναι η αποπροσωποποίηση: οι πρώην κρατούμενοι είναι τόσο μουδιασμένοι που δεν μπορούν να κατανοήσουν τι σημαίνει ελευθερία, και μέρος τους νομίζει ότι πρόκειται για αυταπάτη ή όνειρο. Το σώμα είναι το πρώτο που αντιδρά, με μεγάλη όρεξη για φαγητό και ύπνο· μόνο μετά αρχίζει να ανταποκρίνεται το συναίσθημα. Ακολουθεί ο κίνδυνος παραμόρφωσης, καθώς η ψυχική πίεση απελευθερώνεται απότομα, όπως σε έναν δύτη που βγαίνει ξαφνικά από θάλαμο αποσυμπίεσης.
Κατά την επιστροφή, οι επιζώντες παλεύουν με την πικρία και την απογοήτευση. Η απογοήτευση είναι το πιο δύσκολο στάδιο: η ανακάλυψη ότι ο πόνος δεν τελείωσε και ότι η πολυπόθητη ευτυχία δεν θα έρθει. Αυτό συνέβη σε όσους, όπως ο Φρανκλ, γύρισαν σπίτι και δεν βρήκαν κανέναν να τους περιμένει. Με τον καιρό, όμως, η εμπειρία του στρατοπέδου έγινε ένας εφιάλτης του παρελθόντος.
Στο δεύτερο μέρος ο Φρανκλ εισάγει τη λογοθεραπεία, τη θεωρία του για τη σχέση ανάμεσα στην υγεία του ανθρώπου και στην αίσθηση νοήματος στη ζωή του. Σύμφωνα με τον ίδιο, η επιτυχία και η ευτυχία δεν μπορούν να επιδιωχθούν άμεσα· είναι «παρενέργειες» της αφοσίωσης σε έναν ανώτερο σκοπό ή σε έναν άλλον άνθρωπο. Σήμερα υπάρχουν πολλά ινστιτούτα λογοθεραπείας σε όλο τον κόσμο.
Το βιβλίο είχε τεράστια απήχηση. Σε έρευνα της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου και της Λέσχης Βιβλίου του Μήνα το 1991, κατατάχθηκε στα δέκα βιβλία με τη μεγαλύτερη επιρροή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ως τον θάνατο του Φρανκλ το 1997 είχε πουλήσει πάνω από δέκα εκατομμύρια αντίτυπα και είχε μεταφραστεί σε 24 γλώσσες· έως το 2022 είχε φτάσει τα δεκαέξι εκατομμύρια αντίτυπα και τις 52 γλώσσες.
Ο Γκόρντον Όλπορτ το χαρακτήρισε «πετράδι δραματικής αφήγησης», η Σάρα Μπέικγουελ το περιέγραψε ως ισχυρό παράδειγμα του τι μπορεί να κάνει η υπαρξιστική σκέψη στην πραγματική ζωή και η Μαίρη Φούλμπρουκ επαίνεσε τη διερεύνηση της σημασίας του νοήματος ως κλειδιού για την επιβίωση.
Ωστόσο, το βιβλίο έχει δεχθεί και κριτική. Ο Ρίτσαρντ Μίντλετον-Κάπλαν υποστήριξε ότι η έμφαση στη θετική στάση ως παράγοντα επιβίωσης υπονοεί, έστω ακούσια, ότι όσοι πέθαναν είχαν παραιτηθεί, διευκολύνοντας την αφήγηση ότι οι Εβραίοι πήγαιναν «σαν πρόβατα στη σφαγή». Ο Λόρενς Λάνγκερ επέκρινε την προώθηση της λογοθεραπείας, τον τόνο αυτοπροβολής και μια ψυχρή, μελετητική απόσταση από τα θύματα του Ολοκαυτώματος. Ο Τόμας Σαζ κατηγόρησε τον Φρανκλ για προσπάθεια απόκρυψης και συνεργασία με τους Ναζί, ενώ ο Ράουλ Χίλμπεργκ έκανε λόγο για παραποιήσεις παρόμοιες με εκείνες των απομνημονευμάτων του Μπίνγιαμιν Βιλκομίρσκι.
Οι αιχμές αυτές δεν έγιναν καθολικά αποδεκτές. Οι ισχυρισμοί του Χίλμπεργκ αντικρούστηκαν από αρκετούς κριτικούς, και η σύγκριση με τον Βιλκομίρσκι θα μπορούσε δικαιολογημένα να απορριφθεί ως άστοχη, καθώς για εκείνον αμφισβητήθηκε αν υπήρξε ποτέ κρατούμενος, ενώ για τον Φρανκλ δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ήταν επιζών.
Το βιβλίο παραμένει σημαντικό ντοκουμέντο για τη μνήμη υπό ακραίες συνθήκες, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τα γνωστικά και ψυχολογικά όρια της αναπαράστασης της ναζιστικής εξόντωσης από μια «αμερόληπτη» πρώτο πρόσωπο αφήγηση.
Με αφορμή μια πρόταση του βιβλίου, σχεδιάστηκε ένα «Άγαλμα της Ευθύνης» από τον γλύπτη Γκάρι Λι Πράις και η κατασκευή του υποστηρίχθηκε από τον κυβερνήτη της Γιούτα. Ο Φρανκλ έγραψε ότι η ελευθερία δεν είναι η τελευταία λέξη· είναι μόνο το αρνητικό μισό της αλήθειας, ενώ το θετικό μισό είναι η ευθύνη. Γι' αυτό πρότεινε να συμπληρωθεί το Άγαλμα της Ελευθερίας στην ανατολική ακτή με ένα Άγαλμα Ευθύνης στη δυτική ακτή.
Για τους σημερινούς αναγνώστες, το βιβλίο προσφέρει μια πρόταση που δεν είναι φυγή από τον πόνο αλλά ελευθερία επιλογής απέναντί του.
Σχόλια