Το «Exit Through the Gift Shop» είναι βρετανικό ντοκιμαντέρ του 2010 σε σκηνοθεσία του καλλιτέχνη του δρόμου Μπάνκσι (Banksy). Έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Sundance στις 24 Ιανουαρίου 2010 και προτάθηκε για Όσκαρ καλύτερου ντοκιμαντέρ. Εκτός από την αφήγηση του Ρις Ίφανς (Rhys Ifans), την ιστορία αφηγείται κυρίως ο ίδιος ο Μπάνκσι, με κρυμμένο πρόσωπο και αλλαγμένη φωνή για να διατηρήσει την ανωνυμία του.
Ο Γκετά διατηρούσε ένα επιτυχημένο κατάστημα vintage ρούχων στο Λος Άντζελες και κινηματογραφούσε εμμονικά τη ζωή του. Το 1999 ανακάλυψε ότι ο ξάδερφός του ήταν ο γνωστός καλλιτέχνης δρόμου Invader και άρχισε να τον ακολουθεί στις νυχτερινές του εξορμήσεις. Στη συνέχεια γνώρισε τον Σέπαρντ Φέρι (Shepard Fairey), τον οποίο ακολούθησε σε όλο τον κόσμο ενώ εκτελούσε την καμπάνια OBEY Giant, κινηματογραφώντας πολλούς καλλιτέχνες. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν είχε πρόθεση να φτιάξει ταινία· απλώς πετούσε τις κασέτες σε κουτιά χωρίς να τις βλέπει.
Η γνωριμία με τον Μπάνκσι ήρθε την άνοιξη του 2006, όταν ο συνεργάτης του Μπάνκσι δεν μπόρεσε να μπει στις ΗΠΑ και ο Φέρι συνέστησε τον Γκετά ως οδηγό. Ο Μπάνκσι τον κάλεσε στην Αγγλία για να κινηματογραφήσει την παραγωγή και την τοποθέτηση του έργου «Murdered Phone Booth», και τον πήγε στη Disneyland για να καταγράψει την αντίδραση του κοινού όταν τοποθέτησε μια φουσκωτή κούκλα ντυμένη σαν κρατούμενο του Γκουαντάναμο. Ο Γκετά συνελήφθη από την ασφάλεια αλλά έκρυψε την κασέτα στην κάλτσα του και αφέθηκε ελεύθερος μετά από τέσσερις ώρες.
Μετά την επιτυχία της έκθεσης «Barely Legal», οι τιμές της τέχνης του δρόμου εκτοξεύτηκαν σε δημοπρασίες. Ο Μπάνκσι παρότρυνε τον Γκετά να ολοκληρώσει το ντοκιμαντέρ του για να δείξει τι πραγματικά ήταν το κίνημα. Ο Γκετά μετέτρεψε χιλιάδες ώρες υλικού σε μια ασύνδετη ταινία 90 λεπτών με τίτλο «Life Remote Control», για την οποία ο Μπάνκσι είπε ότι ήταν «αδύνατον να την παρακολουθήσει κανείς». Τότε ο Μπάνκσι αποφάσισε να φτιάξει ο ίδιος ταινία και, για να αποσπάσει την προσοχή του Γκετά, του πρότεινε να γυρίσει σπίτι, να κάνει τέχνη και να οργανώσει έκθεση.
Υιοθετώντας το όνομα Mr. Brainwash, ο Γκετά υποθήκευσε την επιχείρηση και το σπίτι του, νοίκιασε εξοπλισμό, προσέλαβε ομάδα παραγωγής και μίσθωσε το πρώην συγκρότημα στούντιο CBS 15.000 τετραγωνικών ποδιών για την πρώτη του έκθεση «Life Is Beautiful». Ο Μπάνκσι έστειλε επαγγελματίες για να βοηθήσουν με τα πρακτικά ζητήματα, ενώ ο Γκετά επικεντρώθηκε στη δημοσιότητα. Το LA Weekly του αφιέρωσε εξώφυλλο πριν καν επιλέξει ποια έργα θα εκθέσει, και ιδιώτες συλλέκτες τηλεφωνούσαν για να αγοράσουν έργα πριν από τα εγκαίνια.
Την ημέρα των εγκαινίων, σχεδόν 200 πίνακες έφτασαν για να κρεμαστούν, αλλά ο Γκετά έδινε συνεντεύξεις, οπότε το συνεργείο αποφάσισε πού θα τοποθετηθούν. Πάνω από 4.000 άνθρωποι είδαν την έκθεση την πρώτη μέρα και πωλήθηκαν έργα του αξίας σχεδόν ενός εκατομμυρίου δολαρίων την πρώτη εβδομάδα. Η έκθεση παρατάθηκε δύο μήνες και έργα του συμπεριλήφθηκαν σε εκθέσεις και γκαλερί σε όλο τον κόσμο. Ο Γκετά δημιούργησε αργότερα και το εξώφυλλο της συλλογής «Celebration» της Μαντόνα (Madonna).
Η ταινία απέσπασε εξαιρετικές κριτικές: στο Rotten Tomatoes έχει ποσοστό αποδοχής 96% με μέση βαθμολογία 8,10/10, και στο Metacritic σκορ 85/100. Η συναίνεση των κριτικών τη χαρακτηρίζει «διασκεδαστική, καθηλωτική ματιά στην underground τέχνη», που «ξεφουσκώνει τους μύθους και τη διαφημιστική υπερβολή γύρω από τα θέματά της». Ο Ρότζερ Έμπερτ (Roger Ebert) της έδωσε 3,5/4 αστέρια και ο Τάι Μπερ (Ty Burr) της Boston Globe 4/4.
Από την κυκλοφορία της υπήρξε έντονη συζήτηση για το αν πρόκειται για γνήσιο ντοκιμαντέρ ή για φάρσα. Κριτικοί όπως η Τζινέτ Κατσούλη (Jeannette Catsoulis) των New York Times μίλησαν για «prankumentary». Ο Μπάνκσι, όταν ρωτήθηκε αν η ταινία είναι αληθινή, απάντησε απλώς «Ναι». Ο παραγωγός Τζέιμι Ντ' Κρουζ (Jaimie D'Cruz) και ο μοντέρ Κρις Κινγκ (Chris King) αρνήθηκαν ότι πρόκειται για φάρσα και εξέφρασαν ενόχληση που η εικασία έγινε σχεδόν αποδεκτή ως γεγονός. Ο Γκετά δήλωσε: «Αυτή η ταινία είναι 100% αληθινή. Ο Μπάνκσι με κατέγραψε να γίνομαι καλλιτέχνης. Στο τέλος, έγινα το μεγαλύτερο έργο τέχνης του».
Η ταινία είχε και νομικές εκκρεμότητες. Ο φωτογράφος Γκλεν Φρίντμαν (Glen Friedman) άσκησε αγωγή κατά του Γκετά για τη χρήση φωτογραφίας του των Run-DMC· ο Γκετά ισχυρίστηκε ότι την είχε αλλάξει αρκετά ώστε να θεωρείται πρωτότυπο έργο, αλλά ο δικαστής έκρινε ότι η φωτογραφία προστατεύεται βάσει του νόμου περί μετασχηματιστικής εύλογης χρήσης. Ο Ελβετός σκηνοθέτης Γιοάχιμ Λέβι (Joachim Levy) διεκδίκησε επίσης δικαιώματα για κλιπ από το «Life Remote Control», επειδή δεν αναφέρθηκε στους τίτλους. Ο Μπάνκσι είχε επιλέξει τυχαία το όνομα υπάρχοντος συγκροτήματος Exit Through the Gift Shop και τους χάρισε το έργο «Brace Yourself» αξίας τότε 200.000 λιρών ως αντάλλαγμα· το 2023 το συγκρότημα πούλησε το έργο για πάνω από 2 εκατομμύρια δολάρια, μέρος των οποίων δόθηκε στη φιλανθρωπική οργάνωση MusiCares.
Η παραγωγή ήταν επίπονη: ο Μπάνκσι είπε ότι πέρασε έναν χρόνο βλέποντας πλάνα «ιδρωμένων βανδάλων να πέφτουν από σκάλες» και ότι η ομάδα εξέτασε πάνω από 10.000 ώρες υλικού από τις κασέτες του Γκετά για να βρει κυριολεκτικά δευτερόλεπτα χρησιμοποιήσιμου υλικού. Η ταινία κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ από την Producers Distribution Agency με μια εκστρατεία προώθησης που στηρίχθηκε στην κινητοποίηση του κοινού και απέφερε 3,29 εκατομμύρια δολάρια στο αμερικανικό box office. Το «Exit Through the Gift Shop» παραμένει ένα αιχμηρό σχόλιο για την αυθεντικότητα, την εμπορευματοποίηση και τη φούσκα της αγοράς τέχνης, και ταυτόχρονα μια διασκεδαστική καταγραφή της τέχνης του δρόμου.
Σχόλια