Σε αυτό το επεισόδιο ο οικοδεσπότης του The Great Simplification αφήνει προσωρινά τη συνηθισμένη ανάλυση δεδομένων και μιλά για κάτι πιο υποκειμενικό: τους διαφορετικούς φιλοσοφικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι κοιτούν το μέλλον. Όπως εξηγεί, η συζήτηση για το μέλλον γίνεται συνήθως με γεγονότα, συνθέσεις και περιγραφές γύρω από την ενέργεια, την οικονομία, το χρήμα, τη γεωπολιτική, το περιβάλλον και τα πλανητικά όρια. Όμως, πριν από τα γεγονότα, υπάρχουν διαφορετικά συστήματα αξιών και διαφορετικοί φιλοσοφικοί φακοί, και δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι όλοι βλέπουν το μέλλον με το ίδιο λογικό πλαίσιο.
Ένα πρώτο σημείο που τονίζει είναι ότι δεν νοιαζόμαστε όλοι για τα ίδια πράγματα. Κάποιοι εστιάζουν στα πλούσια έθνη ή στους πλούσιους μέσα στα έθνη. Άλλοι ενδιαφέρονται περισσότερο για τους υλικά φτωχούς, σε αντίθεση με τους πνευματικά ή ψυχικά φτωχούς. Μια άλλη ομάδα νοιάζεται για τα άλλα είδη και τα οικοσυστήματα του ενός γαλάζιου και πράσινου πλανήτη. Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που σκέφτονται σε βαθύτερο επίπεδο τις μελλοντικές γενιές, τους αγέννητους του είδους μας και άλλων ειδών σε εκατό, χίλια ή ένα εκατομμύριο χρόνια από τώρα. Αυτές οι ομάδες, διευκρινίζει, δεν είναι απόλυτα διαχωρισμένες αλλά επικαλύπτονται.
Το κυρίως θέμα του επεισοδίου είναι επτά κατηγορίες σκέψης για το μέλλον. Η πρώτη κατηγορία, λέει, είναι εκείνοι που απλώς δεν το σκέφτονται. Πολλοί άνθρωποι σήμερα, και για το μεγαλύτερο μέρος του παρελθόντος, είναι τόσο απασχολημένοι με την εξασφάλιση τροφής, ασφάλειας, ζεστασιάς, στέγης και βασικών αναγκών που το μέλλον γι’ αυτούς είναι ουσιαστικά το αύριο ή ακόμα και το απόψε. Δεν μπορούν καν να συλλάβουν πέντε ή εκατό χρόνια μπροστά, επειδή είναι πλήρως απορροφημένοι από τις ανάγκες του παρόντος.
Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει ανθρώπους που είναι απασχολημένοι ή αποσπασμένοι και ουσιαστικά δεν έχουν σκεφτεί ποτέ σοβαρά το μέλλον. Γι’ αυτούς, όπως περιγράφει, το μέλλον είναι κατά πάσα πιθανότητα μια προέκταση του παρελθόντος. Επειδή τα πράγματα είναι αρκετά καλά τώρα, και ο φετινός μήνας μοιάζει με τον προηγούμενο, προβλέπουν ότι σε πέντε, δέκα ή πενήντα χρόνια απλώς θα συνεχιστούν οι πρόσφατες τάσεις.
Η τρίτη κατηγορία είναι κάπως πιο διαβασμένη και στοχαστική, αλλά πιστεύει βαθιά σε ένα προκαθορισμένο αφήγημα: ότι οι άνθρωποι θα αναπτύσσονται επ’ αόριστον, θα επεκταθούν πέρα από τη Γη στο ηλιακό σύστημα και στα αστέρια, και ότι η ανάπτυξη είναι κάτι σαν φυσικός νόμος. Ο οικοδεσπότης σημειώνει ότι ο ίδιος μπορεί να σκεφτεί πολλούς βιοφυσικούς λόγους για τους οποίους αυτό είναι απίθανο και μη ρεαλιστικό, αλλά πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι αυτή είναι η ανθρώπινη μοίρα: στα 8 δισεκατομμύρια ανθρώπους και πλησιάζοντας στο 2025 μ.Χ. είμαστε ακόμη πολύ νέο είδος, μόλις 300.000 ετών, και έχουμε εκατοντάδες χιλιάδες ή εκατομμύρια χρόνια μπροστά μας στο διάστημα.
Η τέταρτη κατηγορία είναι ευρύτερα η αποανάπτυξη. Αυτοί οι άνθρωποι κατανοούν τις αρνητικές πλευρές του υλικού αποτυπώματος στον πλανήτη. Γνωρίζουν ότι η ανάπτυξη δεν έχει λειτουργήσει για τους περισσότερους, ότι υποβαθμίζουμε τις ικανότητες του φυσικού κόσμου να απορροφά τις επιπτώσεις μας και ότι απομακρυνόμαστε αργά αλλά με επιταχυνόμενο ρυθμό από τη σταθερότητα του Ολόκαινου στα διάφορα πλανητικά όρια. Γι’ αυτό θεωρούν ότι η συνεχιζόμενη ανάπτυξη πρέπει να αποφευχθεί και ότι στόχος πρέπει να είναι η αποανάπτυξη: να μειώσουμε τις επιπτώσεις, την κατανάλωση και την κλίμακα του ανθρώπινου εγχειρήματος. Πιστεύουν ότι μπορούμε να ζήσουμε με λιγότερα πράγματα, να μοιραστούμε με τους άλλους, αλλά το συνολικό μέγεθος και η κλίμακα του ανθρώπινου εγχειρήματος πρέπει να μειωθούν.
Η πέμπτη κατηγορία είναι ένα παρακλάδι της προηγούμενης, μια υπερτροφοδοτημένη εκδοχή της αποανάπτυξης: η κατάρρευση. Εδώ ανήκουν άνθρωποι που ουσιαστικά επιθυμούν ή περιμένουν την κατάρρευση για διάφορους ψυχολογικούς ή ντετερμινιστικούς λόγους. Όταν ακούν κάτι αρνητικό για το μέλλον, αντί να το τοποθετήσουν σε μια κατανομή πιθανοτήτων, καταλήγουν σε απόλυτες διατυπώσεις, για παράδειγμα ότι σε δέκα χρόνια δεν θα υπάρχουν άνθρωποι. Είναι, όπως λέει, μια φανατική εκδοχή της αποανάπτυξης που δεν έχει καν σκόπιμο χαρακτήρα: θεωρεί ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα και ότι η πορεία είναι μια ευθεία κόκκινη γραμμή προς τα κάτω.
Η έκτη κατηγορία μοιάζει με την τρίτη ως προς την υποστήριξη της συνεχιζόμενης ανάπτυξης, αλλά είναι πιο λεπτή και διαφοροποιημένη. Οι άνθρωποι αυτοί έχουν μελετήσει βιοφυσικά όρια, οικολογία, περιβάλλον, πολυπλοκότητα και προηγούμενους πολιτισμούς, αλλά πιστεύουν ότι η αποανάπτυξη είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να αποφευχθεί, πιθανώς πολύ σωστά, επειδή το σύστημα δεν κάνει εύκολα όπισθεν. Ο οικοδεσπότης χρησιμοποιεί την αναλογία ενός ενοικιαζόμενου αυτοκινήτου που κάνει όπισθεν πάνω σε καρφιά και σκάνε όλα τα λάστιχα. Στο παγκόσμιο σύστημα, το αντίστοιχο θα ήταν να ξηλωθούν οι πιστωτικές επιστολές και οι εφοδιαστικές αλυσίδες έξι ηπείρων που λειτουργούν just-in-time, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν φάρμακα και ανταλλακτικά για μικρά πράγματα που δεν είχαμε καν φανταστεί. Γι’ αυτούς, η αποανάπτυξη θα ήταν μια ανεξέλεγκτη καταστροφή με πόλεμο, βία και σκηνικά τύπου Mad Max. Επειδή λοιπόν η αποανάπτυξη θα ήταν καταστροφή, δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να συνεχίσουμε να καινοτομούμε και να αναπτυσσόμαστε, κοινωνικά και τεχνολογικά, ακόμη κι αν ούτε αυτό θα λειτουργήσει τέλεια.
Η έβδομη κατηγορία, στην οποία ο οικοδεσπότης λέει ότι ανήκουν πολλοί ακροατές και ο ίδιος, δέχεται ότι η αποανάπτυξη θα μπορούσε να είναι καταστροφική αν είναι ασχεδίαστη. Δεν την επιθυμεί βραχυπρόθεσμα, γιατί θέλει περισσότερο χρόνο ώστε άνθρωποι, κυβερνήσεις και κοινότητες να προετοιμαστούν στο χαρτοφυλάκιο «λυγίζουμε ή σπάμε». Ταυτόχρονα, όμως, θεωρεί ότι η ανάπτυξη δεν θα είναι πλέον δυνατή στο όχι πολύ μακρινό μέλλον, είτε το θέλουμε είτε όχι, και ότι δεν θα συνεχίσουμε να αυξάνουμε τις παγκόσμιες οικονομίες, ιδίως τις δυτικές.
Ο κύριος λόγος, σύμφωνα με τον ομιλητή, είναι ότι συνεχώς κλωτσάμε το τενεκεδάκι της ανάπτυξης χρησιμοποιώντας χρηματοπιστωτική πίστωση. Όσο περισσότερες χρηματοπιστωτικές απαιτήσεις δημιουργούμε, τόσο πιο κοντά ερχόμαστε σε μια απότομη πτώση τύπου Wile E. Coyote, με οδηγό τις αγορές ομολόγων και νομισμάτων. Υπάρχουν και άλλοι λόγοι: η πολυπλοκότητα, η γεωπολιτική, οι εφοδιαστικές αλυσίδες, ακόμη και η σταθερότητα των οικοσυστημάτων και του κλίματος. Εκείνος όμως πιστεύει ότι ο κρίσιμος μηχανισμός θα είναι το χρηματοπιστωτικό σύστημα, επειδή δεν θα μπορούμε πλέον να αντέξουμε την κλίμακα και την πολυπλοκότητα που έχουμε δημιουργήσει. Έτσι, το σενάριο της αποανάπτυξης θα έρθει ακούσια και όχι εκούσια.
Γι’ αυτό ο οικοδεσπότης υποστηρίζει ότι πρέπει να σχεδιάσουμε ενεργά αυτή την προοπτική, κάτι που, όπως λέει, είναι όλη η δουλειά που κάνει. Παρουσιάζει τις επτά κατηγορίες ως δική του σύνθεση και αναγνωρίζει ότι μπορεί να υπάρχουν και άλλες. Ο σκοπός δεν είναι να χαρακτηρίσει τους ανθρώπους, αλλά να δείξει ότι σε μια συζήτηση για το μέλλον ο συνομιλητής μας μπορεί να βρίσκεται σε άλλη κατηγορία από εμάς.
Όπως εξηγεί, τα γεγονότα, τα πράγματα που μας ενδιαφέρουν και η σύνθεση που κάνουμε μπορεί να προσγειωθούν διαφορετικά σε κάποιον με άλλη κοσμοθεωρία ή άλλο φακό θέασης του μέλλοντος. Το να το θυμόμαστε αυτό είναι μέρος του διαλόγου, της μάθησης, της ανταλλαγής και της επικοινωνίας με τους άλλους ανθρώπους σε αυτή την επικίνδυνη, συναρπαστική και σημαντική εποχή.
Συνολικά, το επεισόδιο δεν είναι μια ανάλυση δεδομένων αλλά ένα πλαίσιο για το πώς σκεφτόμαστε το αύριο. Η κατάληξή του είναι ότι, ανεξάρτητα από το ποια από τις επτά φιλοσοφίες βρίσκει κανείς πιο πειστική, η ποιότητα της συζήτησης εξαρτάται από την επίγνωση ότι δεν βλέπουν όλοι το ίδιο μέλλον, και ότι η προετοιμασία απαιτεί χρόνο, συνεργασία και ρεαλισμό απέναντι στα όρια.
Σχόλια