Σε λίγα δευτερόλεπτα η Ισπανία επρόκειτο να δει την πρώτη ολική έκλειψη Ηλίου εδώ και πάνω από 100 χρόνια. Η ομάδα του Veritasium βρέθηκε στο Μπούργος, στο κέντρο της σκιάς της Σελήνης, για να συνεργαστεί με τη NASA και να κινηματογραφήσει την έκλειψη από το όριο του διαστήματος. Όπως εξηγεί ο παρουσιαστής, αρχικά σκεφτόταν ότι υπάρχουν ήδη καλά βίντεο για τις εκλείψεις, όμως παρέμεναν αναπάντητα ερωτήματα: γιατί το βόρειο ημισφαίριο βλέπει περισσότερες ολικές εκλείψεις, γιατί ο Ήλιος ασπρίζει μόνο στην ολικότητα και τι προκαλεί τις μυστηριώδεις «σκιές-φίδια» στο έδαφος.
Η Άντζελα Ντε Ζαρντέν, επικεφαλής του προγράμματος, περιγράφει ότι αυτή ήταν η τέταρτη έκλειψη της και η τρίτη ολική, ενώ άνθρωποι στην ομάδα είχαν δει οκτώ ή και δώδεκα. Ένα τυχαίο σημείο της Γης βλέπει ολική έκλειψη περίπου κάθε 300 χρόνια, όμως όταν χαρτογραφηθούν όλες οι ολικές εκλείψεις από το 2000 π.Χ. έως το 3000 μ.Χ., το βόρειο ημισφαίριο δέχεται περίπου 15% περισσότερες. Ο λόγος είναι ότι η τροχιά της Σελήνης είναι ελλειπτική και η φαινόμενη επιφάνειά της μπορεί να αλλάξει έως 30% μέσα σε έναν μήνα, ενώ και η Γη περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο σε έλλειψη.
Επειδή η φαινόμενη επιφάνεια του Ήλιου είναι περίπου 7% μικρότερη τον Ιούλιο απ’ ό,τι τον Ιανουάριο, οι ολικές εκλείψεις είναι πιθανότερες γύρω στον Ιούλιο, όταν το βόρειο ημισφαίριο γέρνει προς τον Ήλιο. Το νότιο ημισφαίριο βλέπει περισσότερες δακτυλιοειδείς εκλείψεις, με δαχτυλίδι φωτός γύρω από τη Σελήνη, επειδή στο δικό του καλοκαίρι ο Ήλιος είναι πιο κοντά. Το σχήμα αυτό θα αντιστραφεί σε περίπου 9.500 χρόνια, καθώς ο άξονας της Γης μεταπίπτει και η ελλειπτική τροχιά μετατοπίζεται αργά γύρω από τον Ήλιο.
Στα στατιστικά των εκλείψεων, ποτέ δεν υπάρχει έτος χωρίς ηλιακή έκλειψη: συμβαίνουν τουλάχιστον δύο και το πολύ πέντε. Η τροχιά της Σελήνης έχει κλίση περίπου πέντε μοιρών ως προς το επίπεδο Γης-Ηλίου, οπότε συνήθως η νέα σελήνη περνά σε λάθος ύψος για να ρίξει σκιά. Υπάρχουν όμως δύο κόμβοι όπου η τροχιά τέμνει το επίπεδο, και οι «εποχές εκλείψεων» διαρκούν περίπου 34 ημέρες. Επειδή η νέα σελήνη επαναλαμβάνεται κάθε 29,5 ημέρες, κάθε εποχή εκλείψεων περιέχει υποχρεωτικά τουλάχιστον μία νέα σελήνη, άρα και μία έκλειψη.
Αν η νέα σελήνη πέσει κοντά στη μέση της εποχής, συνήθως παράγεται ολική ή δακτυλιοειδής έκλειψη, ενώ οι μερικές συμβαίνουν προς τα άκρα και μπορούν να δώσουν δύο εκλείψεις ανά εποχή. Επειδή οι εποχές εκλείψεων μετατοπίζονται μέσα στο ημερολογιακό έτος, μπορεί να προκύψουν ακόμη και πέντε ηλιακές εκλείψεις σε ένα έτος. Ένα άλλο εύρημα που ενθουσίασε την ομάδα είναι ότι κάθε ηλιακή έκλειψη συνοδεύεται από σεληνιακή έκλειψη δύο εβδομάδες πριν ή μετά, επειδή τότε η Γη βρίσκεται ανάμεσα στον Ήλιο και τη Σελήνη.
Γιατί όμως ο Ήλιος φαίνεται λευκός μόνο κατά την ολικότητα; Στα time-lapse τα μερικά στάδια εμφανίζονται κιτρινωπά, αλλά η εξήγηση είναι απλούστερη απ’ ό,τι φαντάζεται κανείς: οι κάμερες χρησιμοποιούν φίλτρα, συνήθως κοκκινωπά ή πορτοκαλί, επειδή το φως είναι πολύ έντονο. Στην ολικότητα, όμως, ο Ήλιος είναι αρκετά αμυδρός ώστε να τον κοιτάμε χωρίς φίλτρο, και τότε βλέπουμε το πραγματικό λευκό του χρώμα. Όπως λέει η ομάδα, το κίτρινο χρώμα είναι τεχνούργημα του φίλτρου και όχι ιδιότητα του Ήλιου.
Η NASA συμμετείχε με τη φοιτητική ομάδα αερόστατων από το Montana State University, στο πλαίσιο του Nationwide Eclipse Ballooning Project. Είχαν ομάδες στο Ρέικιαβικ και στην Ισπανία, και εκτόξευσαν μηχανικά αερόστατα με ωφέλιμο φορτίο κάμερες. Για αντίβαρα χρησιμοποίησαν αυτοσχέδιες λύσεις, όπως μπουκάλια νερού γεμάτα πέτρες, και έστειλαν στο όριο του διαστήματος υπογεγραμμένα αυτοκόλλητα της NASA. Η εκτόξευση έγινε με προσοχή στον άνεμο ώστε να μην χτυπήσει το αερόστατο σε κοντινή εκκλησία, και πέτυχε.
Ταυτόχρονα, περίπου 3.000 χιλιόμετρα μακριά, η NASA χρησιμοποίησε ένα αεροσκάφος από ψυχροπολεμικό βομβαρδιστικό 70 ετών για να κυνηγήσει την ολικότητα. Στο έδαφος η μέγιστη διάρκεια ολικότητας ήταν 2 λεπτά και 18 δευτερόλεπτα, ενώ το αεριωθούμενο με 460 μίλια την ώρα μπορούσε να μείνει μέσα στη σκιά περίπου 3 λεπτά. Το ρεκόρ παραμένει στο Concorde, που το 1973 πέταξε με Mach 2 και παρέμεινε στην ολικότητα 74 λεπτά. Ο στόχος του τζετ δεν ήταν μόνο η διάρκεια, αλλά η σταθερότητα για ευαίσθητα όργανα που μελετούν το στέμμα.
Η μελέτη των εκλείψεων έχει μακρά ιστορία: στην ολική έκλειψη της 18ης Αυγούστου 1868 ο Γάλλος αστρονόμος Ζυλ Ζανσέν ταξίδεψε στην Ινδία για να εξετάσει τις προεξοχές, τα τόξα αερίου στην άκρη του Ήλιου. Βάζοντας μια σχισμή μπροστά από ένα πρίσμα, διέσπασε το φως και βρήκε πέντε φωτεινές γραμμές, μία από τις οποίες δεν αντιστοιχούσε σε κανένα γνωστό στοιχείο. Δύο μήνες αργότερα ο Άγγλος Νόρμαν Λόκιερ είδε την ίδια γραμμή και ονόμασε το νέο στοιχείο ήλιο, από τον Ήλιο. Στο θερμότερο στέμμα βρέθηκε άλλη ανεξήγητη γραμμή, που για 70 χρόνια θεωρήθηκε στοιχείο «κορώνιο», ώσπου το 1939 αποδείχθηκε ότι ήταν σίδηρος τόσο θερμός ώστε είχε χάσει 13 ηλεκτρόνια.
Το βίντεο δείχνει και πώς λειτουργεί η προβολή με μικρή οπή: ένα χαρτόνι με τρίγωνο κοντά στο έδαφος δίνει τριγωνική προβολή φωτός, αλλά όταν απομακρυνθεί αρκετά δίνει κύκλο, επειδή τότε προβάλλεται το ίδιο το φωτεινό αντικείμενο. Κατά την έκλειψη, όλα τα κενά ανάμεσα στα φύλλα των δέντρων γίνονται μικροί μηνίσκοι, με κατεύθυνση αντίθετη από τον μηνίσκο στον ουρανό, αφού το φως διασταυρώνεται στην οπή. Οι κάμερες λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο και αντιστρέφουν την εικόνα.
Λίγο πριν την ολικότητα, η ομάδα κράτησε ένα λευκό σεντόνι για να εντοπίσει τις «σκιές-φίδια», μακριές κινούμενες σκιές που εμφανίζονται μόνο δευτερόλεπτα πριν. Σύμφωνα με την Άντζελα, η αιτία τους παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Η επικρατέστερη θεωρία είναι ότι οι στενές δέσμες φωτός διαθλώνται από στρώματα αέρα με διαφορετική θερμοκρασία και πυκνότητα, όπως ακριβώς τρεμοπαίζουν τα αστέρια. Όμως το 1905, στη διάρκεια έκλειψης στο Μπούργος, ένας μηχανικός του στρατού ανέβηκε με αερόστατο υδρογόνου και είδε τις σκιές παντού γύρω του, όχι όμως στα λευκά σεντόνια που είχε απλώσει. Μια άλλη εξήγηση είναι ότι η ίδια η τοπογραφία της Σελήνης δημιουργεί πολλαπλές σημειακές πηγές που αλληλεπιδρούν και ενισχύουν το φαινόμενο.
Στα τελευταία δευτερόλεπτα πριν την ολικότητα εμφανίζονται οι χάντρες του Μπέιλι, μεμονωμένα σημεία φωτός στο χείλος της Σελήνης. Δεκαπέντε δευτερόλεπτα πριν την ολικότητα, η ομάδα φόρεσε τα ειδικά γυαλιά. Όταν ήρθε η ολικότητα, αντίκρισε το στέμμα, μια φωτεινή προεξοχή στην αριστερή πλευρά και ένα ηλιοβασίλεμα 360 μοιρών γύρω από τον ορίζοντα. Η αντίδραση ήταν έντονη: ο παρουσιαστής περιγράφει το θέαμα ως κατακλυσμιαίο και δηλώνει ότι δεν έχει ξανανιώσει τέτοια διέγερση για φυσικό φαινόμενο. Την επόμενη μέρα εντόπισαν το αερόστατο σε χωράφι αγρότη, ανέκτησαν τις κάμερες και είδαν πλάνα της σκιάς να υποχωρεί από ύψος περίπου 30 χιλιομέτρων.
Σχόλια