Στις 17 Ιουνίου 2026, λίγο μετά το κλείσιμο του χρηματιστηρίου του Όσλο, κάτοικοι της μικρής δυτικής παραθαλάσσιας κοινότητας Vevring συγκεντρώθηκαν γύρω από έναν υπολογιστή σε ένα σχολείο και άκουσαν ότι το Ανώτατο Δικαστήριο της Νορβηγίας έκρινε παράνομη την άδεια απόρριψης μεταλλευτικών αποβλήτων στο φιόρδ Førde. Ήταν το τέλος μιας μάχης 17 ετών, από τις πιο μακροχρόνιες περιβαλλοντικές διαμάχες της χώρας. Η Ingvild Fonn Asmervik, επικεφαλής του προγράμματος της Naturvernforbundet (Φίλοι της Γης Νορβηγίας), παρομοίασε τη χαρά της με τον τοκετό του παιδιού της, ενώ για την Anne-Line Thingnes Førsund, ψαρά τρίτης γενιάς, ήταν σαν να έφυγε ένα βουνό από τους ώμους της.
Η ανακούφιση όμως κράτησε ελάχιστα. Τέσσερις ημέρες αργότερα, το ορυχείο ζήτησε νέα άδεια, ενώ στα τέλη Σεπτεμβρίου το νορβηγικό υπουργείο Κλίματος και Περιβάλλοντος την ενέκρινε. Όπως λέει η Førsund, «όταν ακούσαμε ότι η ρύπανση θα συνεχιστεί, ήταν σαν να τράβηξαν το χαλί κάτω από τα πόδια μας». Η ίδια και οι υπόλοιποι κάτοικοι έχουν απαντήσει σε κάθε διαβούλευση και έχουν καταθέσει κάθε δυνατή ένσταση εδώ και χρόνια.
Η πρακτική που βρίσκεται στο επίκεντρο λέγεται υποθαλάσσια εναπόθεση αποβλήτων, γνωστή στην καθομιλουμένη ως «fjord dumping»: σύνθλιψη πετρωμάτων και χημικών αποβλήτων και διοχέτευσή τους στη θάλασσα με αγωγούς εκατοντάδες μέτρα κάτω από την επιφάνεια. Το ίδιο το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Έρευνας της Νορβηγίας προειδοποιεί ότι η μέθοδος απελευθερώνει λεπτά σωματίδια τοξικών αποβλήτων, τα οποία μπορούν να συσσωρεύονται σε μικρότερα θαλάσσια είδη και να διαταράσσουν ευρύτερα οικοσυστήματα. Η υποθαλάσσια εναπόθεση είναι απαγορευμένη σε όλη τη Βόρεια Αμερική, την Αυστραλία, τη Ρωσία, τη Βραζιλία, την Κίνα και το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Οι λίγες χώρες που την επιτρέπουν ακόμη περιλαμβάνουν την Παπούα Νέα Γουινέα, την Ινδονησία και την Τουρκία.
Το ορυχείο τιτανίου Engebø κοντά στο Vevring προτάθηκε από τη Nordic Mining το 2006 και η κυβέρνηση έδωσε άδεια απόρριψης στο φιόρδ λιγότερο από δέκα χρόνια αργότερα. Το ορυχείο άρχισε να λειτουργεί στα τέλη του 2024 και χρηματοδοτείται από επενδυτές όπως η ιαπωνική Iwatani Corporation και τα βρετανικά γραφεία των Morgan Stanley, UBS και Goldman Sachs. Άλλες τράπεζες, όπως η Standard Chartered και η Citigroup, απαγορεύουν ρητά τη χρηματοδότηση έργων που χρησιμοποιούν αυτή τη μέθοδο. Η Nordic Mining δεν απάντησε σε αιτήματα σχολιασμού, αλλά σε ανάρτησή της δήλωσε ότι θα συνεχίσει την απόρριψη αποβλήτων με την ενθάρρυνση Νορβηγών αξιωματούχων.
Η νομική διαμάχη επικεντρώθηκε στην οδηγία-πλαίσιο της ΕΕ για τα ύδατα, η οποία επιτρέπει σε βιομηχανικές δραστηριότητες να ρυπαίνουν υδάτινα σώματα μόνο όταν υπάρχει «υπέρτερο δημόσιο συμφέρον». Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι οι αρχικοί λόγοι δεν ήταν αρκετοί, αλλά η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ενισχύθηκαν αφού η ΕΕ πρόσθεσε το τιτάνιο στον κατάλογο των «κρίσιμων ορυκτών» το 2020. Το όρος Engebø περιέχει ένα από τα μεγαλύτερα γνωστά κοιτάσματα ρουτιλίου στον κόσμο και, σύμφωνα με το υπουργείο, η Νορβηγία και η Ουκρανία είναι οι μόνες χώρες στην Ευρώπη με σημαντικούς πόρους αυτού του είδους. Νομικοί αμφισβητούν αυτή τη λογική.
Ο Tarjei Ellingsen Røsvoll, αναπληρωτής καθηγητής διοικητικού και συνταγματικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Inland της Νορβηγίας, λέει ότι η άδεια είτε υπάρχει είτε όχι και ότι η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου είναι σαφής: η άδεια είναι παράνομη. Προσθέτει ότι η κυβέρνηση επιτρέπει ανοιχτά σε εταιρεία να απορρίπτει παράνομα απόβλητα σε φιόρδ, κάτι πρωτοφανές που βλάπτει την εμπιστοσύνη και υπονομεύει θεμελιώδεις δομές του συνταγματικού και διοικητικού δικαίου.
Ενώ εκκρεμούσε η νέα τριετής άδεια, η απόρριψη αποβλήτων συνεχιζόταν. Η Økokrim, η κεντρική υπηρεσία της Νορβηγίας για οικονομικό και περιβαλλοντικό έγκλημα, εξετάζει αν θα διερευνήσει τη νομιμότητα της απόρριψης.
Οι επιστήμονες έχουν συνδέσει τη ρύπανση από βαρέα μέταλλα σε ορισμένα φιόρδ με παλαιότερες υποθαλάσσιες αποθέσεις. Στο αρκτικό φιόρδ Repparfjord, όπου χαλκωρυχείο απέρριπτε απόβλητα για έξι χρόνια τη δεκαετία του 1970, ερευνητές βρήκαν δεκαετίες αργότερα εγκλεφίνο με υψηλότερα επίπεδα μολύβδου, αρσενικού και χρωμίου στους μυς του σε σχέση με γειτονικά νερά. Ο ερευνητής καθηγητής Terje van der Meeren λέει ότι τα απόβλητα από το Engebø μοιάζουν με αλεύρι και περιλαμβάνουν χημικό που διασπάται σε διθειάνθρακα, νευροτοξίνη. Η ανησυχία είναι ότι η λεπτή σκόνη θα περάσει στο υπόλοιπο φιόρδ και θα επηρεάσει την αναπαραγωγή των ψαριών.
Στο ευρύτερο πλαίσιο, έκθεση έδειξε ότι οι νορβηγικές ιχθυοκαλλιέργειες γεμίζουν φιόρδ και παράκτια νερά με θρεπτική ρύπανση ισοδύναμη με τα ακατέργαστα λύματα δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων ετησίως, ενώ οι πληθυσμοί άγριου σολομού βρίσκονται σε ιστορικό χαμηλό και 155 ποτάμια έκλεισαν για αλιεία στην αρχή της περιόδου.
Οι ακτιβιστές προετοιμάζονται τώρα για νέα νομική μάχη κατά της προσωρινής άδειας, αν και η απόρριψη πιθανότατα θα συνεχιστεί μέχρι να ληφθεί νέα απόφαση.
Η Førsund κοιτάζει με νοσταλγία φωτογραφίες από τις πρώτες διαδηλώσεις πριν από περισσότερο από μία δεκαετία, όταν η κόρη της ήταν ακόμη παιδί. Λέει ότι το φιόρδ είναι μεγαλύτερο από τους ανθρώπους και ότι τους έδωσε τροφή, εισόδημα, νόημα, μουσική, ψάρια και πουλιά για χιλιάδες χρόνια. Τώρα, όπως λέει, το φιόρδ τους δίνει την ενέργεια να συνεχίσουν να αγωνίζονται.
Σχόλια