Το «The MANIAC» είναι μυθιστόρημα του Χιλιανού συγγραφέα Μπενχαμίν Λαμπατούτ, το πρώτο του γραμμένο στα αγγλικά, που κυκλοφόρησε το 2023. Πρόκειται για μια μυθιστορηματική βιογραφία του πολυμαθούς Τζον φον Νόιμαν, τον οποίο ο Λαμπατούτ αποκαλεί «τον εξυπνότερο άνθρωπο του 20ού αιώνα». Το βιβλίο δεν περιορίζεται στον φον Νόιμαν: αφηγείται επίσης την ιστορία του φυσικού Πάουλ Έρενφεστ, την πορεία της τεχνητής νοημοσύνης και τον αγώνα του Λι Σεντόλ με το AlphaGo. Ο τίτλος προέρχεται από τον υπολογιστή MANIAC I, που βασίστηκε στην αρχιτεκτονική φον Νόιμαν και κατασκευάστηκε μετά τον πόλεμο στο Λος Άλαμος.
Ο φον Νόιμαν ήταν εβραϊκής καταγωγής Ουγγροαμερικανός πολυμαθής, παιδί-θαύμα από μικρή ηλικία. Εργάστηκε σε πολλά πεδία: στις μαθηματικές βάσεις της κβαντομηχανικής, στη θεωρία παιγνίων και στα κυτταρικά αυτόματα, αλλά και στην έρευνα για τα πυρηνικά όπλα στο πλαίσιο του σχεδίου Μανχάταν κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και στην αρχιτεκτονική υπολογιστών που αργότερα πήρε το όνομά του. Ο Λαμπατούτ εμπνεύστηκε το βιβλίο από το «Turing's Cathedral» του Τζορτζ Ντάισον. Ο ίδιος εξηγεί ότι προτιμά να γράφει στα αγγλικά, επειδή θεωρεί τη γλώσσα ανώτερη από τα ισπανικά, αναφερόμενος και στην άποψη του Μπόρχες για τον πλούτο και τη σωματικότητά της.
Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία κεφάλαια. Το πρώτο, «Paul or the Discovery of the Irrational», αφορά τον Πάουλ Έρενφεστ και είναι γραμμένο σε τρίτο πρόσωπο. Ξεκινά με τον Έρενφεστ να σκοτώνει με πυροβολισμό τον γιο του Βασίλι, που έπασχε από σύνδρομο Down, και στη συνέχεια να αυτοκτονεί. Στη συνέχεια αφηγείται τη ζωή του φυσικού, τις σχέσεις του με τη σύζυγό του Τατιάνα, την ερωμένη του Νέλι Μέγιες και διάσημους συναδέλφους του. Το κεφάλαιο παρακολουθεί την κάθοδό του στην απόγνωση και την κατάθλιψη εξαιτίας της διάλυσης του γάμου του, της έλευσης της κβαντομηχανικής και της ανόδου του ναζιστικού κόμματος στη Γερμανία, για να επιστρέψει στην αρχική σκηνή.
Το δεύτερο κεφάλαιο, «John or the Mad Dreams of Reason», είναι αφιερωμένο στον φον Νόιμαν και γράφεται ως σειρά συνεντεύξεων από μέλη της οικογένειάς του, συζύγους, φίλους και συναδέλφους, ο καθένας με διακριτή φωνή. Χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο, «The Limits of Logic», αφηγείται την πρώιμη ζωή του μέσα από μαρτυρίες του Γιουτζίν Βίγκνερ, της μητέρας του Μαργκρίτ Καν, του αδελφού του Νίκολας, της πρώτης συζύγου του Μαριέτ Κέβεσι και επιστημόνων όπως οι Τέοντορ φον Κάρμαν, Τζορτζ Πόλια και Γκάμπορ Σέγκε. Κορυφώνεται με τη συμμετοχή του φον Νόιμαν στο πρόγραμμα του Ντάβιντ Χίλμπερτ για μια λογική θεμελίωση των μαθηματικών, μια προσπάθεια που τελικά υπονομεύτηκε από τον Κουρτ Γκέντελ.
Το δεύτερο μέρος, «The Delicate Balance of Terror», καλύπτει τον ρόλο του φον Νόιμαν στο σχέδιο Μανχάταν, όπως τον αφηγείται ο Ρίτσαρντ Φάινμαν, την ανάπτυξη της θεωρίας παιγνίων και του δόγματος της αμοιβαίας εξασφαλισμένης καταστροφής, όπως τον παρουσιάζει ο Όσκαρ Μόργκενστερν, και τη δημιουργία του υπολογιστή MANIAC I και της αρχιτεκτονικής φον Νόιμαν, σύμφωνα με τον Τζούλιαν Μπίγκελοου.
Στο τρίτο μέρος, «Ghosts in the Machine», ο Σίντνεϊ Μπρένερ αναλύει τη συμβολή του φον Νόιμαν στη βιολογία και το θεωρητικό έργο του για αυτοαναπαραγόμενες και αυτοεπισκευαζόμενες μηχανές, ενώ ο Νιλς Αλ Μπαρικέλι μιλά για τις ιδέες του περί ψηφιακής ζωής και τις διαφωνίες τους. Η δεύτερη σύζυγός του Κλάρα Νταν, η κόρη του Μαρίνα και ο Βίγκνερ περιγράφουν τα τελευταία χρόνια, την προσωπική ζωή και τον θάνατό του.
Το τρίτο κεφάλαιο, «Lee or The Delusions of Artificial Intelligence», αφορά τον αγώνα Γκο του Λι Σεντόλ εναντίον του AlphaGo. Εδώ η αφήγηση επιστρέφει στο τρίτο πρόσωπο. Το κεφάλαιο αφηγείται επίσης την ιστορία του Ντέμη Χασάμπη, παιδιού-θαύματος στο σκάκι, ο οποίος αποφάσισε να ασχοληθεί με την τεχνητή νοημοσύνη και ίδρυσε την DeepMind, την εταιρεία πίσω από το AlphaGo.
Η αφήγηση δείχνει προς το μέλλον, καθώς οι δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης ξεπερνούν το ανθρώπινο μυαλό. Το βιβλίο τελειώνει με την αποχώρηση του Λι Σεντόλ από το Γκο και την εμφάνιση του AlphaZero, μιας νέας έκδοσης του προγράμματος που δεν εκπαιδεύτηκε σε ανθρώπινα παιχνίδια αλλά έγινε ο ισχυρότερος παίκτης στο Γκο, το σκάκι και το σόγκι.
Το βιβλίο έλαβε κυρίως θετικές κριτικές. Ο Τομ Μακάρθι στους New York Times σημείωσε την αμφισημία του είδους, γράφοντας ότι στις καλύτερες στιγμές του «απλώς σηκώνεις τα χέρια ψηλά και σκέφτεσαι: ποιος νοιάζεται τι ετικέτα λόγου βάζουμε σε αυτό; Είναι σπουδαίο». Η Μπέκα Ρόθφελντ της Washington Post επαίνεσε το βιβλίο ως «βιρτουόζικη προσπάθεια, ταυτόχρονα ιστορικό μυθιστόρημα και φιλοσοφική εξόρμηση», με «σκοτεινή, απόκοσμη και μοναδική ομορφιά», αν και σημείωσε ότι η πολυφωνική δομή του μπορεί να δυσκολέψει την ανάγνωση. Ο Κίλιαν Φοξ του Guardian το χαρακτήρισε «σκοτεινά συναρπαστικό μυθιστόρημα» με εντυπωσιακή δεξιοτεχνία στην ανάλυση περίπλοκων ιδεών.
Δεν έλειψαν όμως και οι επιφυλάξεις. Ο Σαμ Μπάιερς του Guardian, αν και επαίνεσε το εναρκτήριο κεφάλαιο ως «τέλεια απόσταξη της τεχνικής του», έγραψε ότι «ένα λαμπρό μυθιστόρημα δεν είναι ακριβώς αυτό που καταλήγουμε να έχουμε», επισημαίνοντας τη διάχυση: πάρα πολλά χρόνια σε λίγες σελίδες και πάρα πολλές φωνές χωρίς αρκετή διάκριση. Ο Γκάρετ Μπιγκς του Chicago Review of Books βρήκε ότι το τελευταίο κεφάλαιο «πέφτει» σε σύγκριση με τα δύο πρώτα μέρη, επειδή η ιστορία της τεχνητής νοημοσύνης δεν έχει ακόμη γραφτεί και το βιβλίο αρχίζει να ακούγεται σαν κουρασμένο δοκίμιο γνώμης. Ο Αλούν Ντέιβιντ της Jewish Chronicle το βρήκε κλισέ στη σκέψη και στο ύφος.
Αρκετοί κριτικοί τόνισαν ότι το βιβλίο δεν είναι απλώς βιογραφία. Ο Μπεν Κόσμαν, σε δοκίμιο στο Cleveland Review of Books, το αντιπαραβάλλει με την ταινία «Οπενχάιμερ» και θεωρεί ότι παρακολουθεί την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης μέσα από τις ζωές τριών ανδρών. Ο Εντ Σάιμον του Los Angeles Review of Books το διαβάζει ως ιστορία της τεχνητής νοημοσύνης, συνδέοντάς το με τον μύθο του γκόλεμ και το τέρας του Φρανκενστάιν, ενώ σημειώνει ότι ο φον Νόιμαν, παρότι ήταν ίσως ο πιο λαμπρός νους του αιώνα, έμεινε σε λαϊκή αφάνεια. Ο ίδιος εντοπίζει και μια κριτική του Λαμπατούτ στον αμερικανικό ορθολογισμό, τον ωφελιμισμό και τη θετικιστική λογική.
Ως προς την αλήθεια των γεγονότων, ο Λαμπατούτ αποκαλεί τα βιβλία του μυθοπλασία, αλλά διευκρινίζει ότι «όλη η επιστήμη είναι αληθινή· ωστόσο ό,τι γράφει ένας συγγραφέας είναι μυθοπλασία». Ο Κίλιαν Φοξ σημειώνει ότι οι λεπτομέρειες συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό με τα ιστορικά βιβλία, αλλά ο συγγραφέας επιτρέπει στον εαυτό του μεγάλη ελευθερία να φανταστεί τις ζωές από μέσα. Ο Σάιμον θεωρεί το βιβλίο κάτι σπανιότερο από ιστορικό μυθιστόρημα: ένα πειραματικό μυθιστόρημα ιδεών, ιστορική δημιουργική μη μυθοπλασία ή συνδυασμός και των δύο.
Σχόλια